Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Nhiễm trùng đường tiết niệu (UTI) là bệnh do vi sinh vật xâm nhập vào hệ tiết niệu, bao gồm thận, niệu quản, bàng quang, niệu đạo, tuyến tiền liệt…, gây viêm.
- Nguyên nhân/sinh lý bệnh: Khoảng 85% trường hợp do Escherichia coli gây ra; trong phần lớn trường hợp, đường lây nhiễm chính là nhiễm trùng ngược dòng từ niệu đạo lên bàng quang. Các yếu tố nguy cơ gồm bất thường về giải phẫu hoặc chức năng của hệ tiết niệu, đặt ống thông niệu đạo, can thiệp/phẫu thuật đường tiết niệu, quan hệ tình dục và rối loạn tiểu tiện.
- Triệu chứng chính: Nhiễm trùng đường tiết niệu dưới (viêm bàng quang) thường gây đau khi đi tiểu, tiểu nhiều lần, tiểu gấp, cảm giác tiểu không hết, cảm giác nóng rát khi tiểu…; nhiễm trùng đường tiết niệu trên (viêm bể thận) đi kèm sốt cao, rét run, đau vùng hông (vùng cạnh thận), buồn nôn/nôn và mệt mỏi toàn thân. Đôi khi có thể xuất hiện tiểu ra máu hoặc dịch tiết niệu đạo (viêm niệu đạo), hoặc không có triệu chứng.
Phương pháp điều trị
- Điều trị bước đầu: Điều trị bằng kháng sinh là tiêu chuẩn. Lựa chọn kháng sinh phù hợp dựa trên kết quả xét nghiệm nước tiểu, nuôi cấy nước tiểu và xét nghiệm độ nhạy cảm với kháng sinh. Đối với viêm bàng quang không biến chứng, kháng sinh đường uống ngắn ngày (ví dụ: 3–5 ngày) thường được sử dụng, nhưng thời gian có thể thay đổi tùy theo biểu hiện lâm sàng và hướng dẫn điều trị.
- Nhiễm trùng đường tiết niệu trên (viêm bể thận): Tùy theo mức độ nặng, người bệnh có thể cần nhập viện và dùng kháng sinh đường tĩnh mạch (IV); kháng sinh đường uống thường được kê trong 7–14 ngày (hoặc khoảng thời gian theo hướng dẫn). Theo thông tin RAG được cung cấp, thời gian điều trị viêm bể thận không biến chứng được ghi là 1–2 tuần.
- Can thiệp/phẫu thuật: Nếu kèm tắc nghẽn đường tiết niệu (sỏi đường tiết niệu, hẹp…) hoặc áp xe (áp xe thận), có thể cần dẫn lưu (đặt stent, chọc dẫn lưu bể thận, dẫn lưu qua da) hoặc điều trị phẫu thuật.
- Xét nghiệm/điều trị bổ sung: Nếu không cải thiện dù đã điều trị bằng kháng sinh hoặc bị nhiễm trùng tái phát, cần thực hiện các xét nghiệm hình ảnh như siêu âm, CT và đánh giá xem có dị tật đường tiết niệu hoặc tắc nghẽn đường tiết niệu hay không.
- Quản lý sinh hoạt (tự chăm sóc): Khuyến nghị uống đủ nước, tránh nhịn tiểu, đi tiểu ngay sau khi quan hệ tình dục, giữ vệ sinh (lau từ trước ra sau), chăm sóc ống thông niệu đạo và loại bỏ ống thông không cần thiết.
- Lưu ý: Khi được kê kháng sinh, cần kiểm tra kỹ thời gian dùng thuốc, liều dùng và tiền sử dị ứng; không được tự ý ngừng thuốc trước thời gian đã được kê. Chiến lược điều trị có thể khác nhau ở người mang thai, người suy giảm chức năng thận hoặc suy giảm miễn dịch, vì vậy cần trao đổi với nhân viên y tế.
Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng cần chuẩn bị (thông tin hữu ích nếu cung cấp)
- Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, OTC và thực phẩm bổ sung)
- Tiền sử dị ứng thuốc (đặc biệt là kháng sinh)
- Kết quả xét nghiệm nước tiểu và nuôi cấy nước tiểu gần đây (nếu có)
- Tiền sử nhiễm trùng đường tiết niệu và quá trình điều trị trước đây (các kháng sinh đã sử dụng, tình trạng tái phát)
- Thời điểm xuất hiện triệu chứng gần đây và diễn biến (sốt, đau vùng hông, thay đổi khi tiểu…)
- Nếu có thể lấy mẫu nước tiểu (theo hướng dẫn của cơ sở khám chữa bệnh, lấy mẫu nước tiểu giữa dòng sạch)
- Khả năng mang thai hoặc tình trạng đang mang thai
- Tình trạng sử dụng ống thông hoặc tiền sử can thiệp/phẫu thuật đường tiết niệu gần đây
- Nội dung quan trọng thường được hỏi khi khám ngoại trú (người bệnh tự ghi chú trước sẽ hữu ích)
- Thời điểm bắt đầu triệu chứng và diễn biến nặng lên/cải thiện
- Có sốt, rét run, nôn ói hoặc thay đổi ý thức hay không
- Mức độ đau khi tiểu và có chảy máu hay không
- Quan hệ tình dục gần đây, biện pháp tránh thai và chu kỳ kinh nguyệt (nữ giới)
- Có rối loạn tiểu tiện (tiểu gấp, khó tiểu, cảm giác tiểu không hết) hay không
Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- Tác dụng phụ dự kiến của thuốc này (kháng sinh được kê) là gì? Cần lưu ý gì trong thời gian dùng thuốc?
- Thời gian điều trị bằng kháng sinh là bao lâu? Ngay cả khi triệu chứng đã cải thiện, tôi có cần dùng hết thuốc không?
- Nếu triệu chứng nặng lên hoặc trở nên xấu hơn, khi xuất hiện những triệu chứng nào thì tôi cần đến phòng cấp cứu?
- Tôi nên thay đổi điều gì trong lối sống để giảm nguy cơ tái phát?
- Nếu đang mang thai, kế hoạch điều trị sẽ thay đổi như thế nào?
Ví dụ các câu hỏi tùy theo bệnh
- Nếu bị nhiễm trùng đường tiết niệu tái phát, có cần thực hiện các xét nghiệm hình ảnh như chụp cắt lớp vi tính (CT) hoặc siêu âm thận không?
- Ở bệnh nhân nam hoặc bệnh nhân từ 65 tuổi trở lên, tình trạng viêm tuyến tiền liệt hoặc khả năng tắc nghẽn đường tiết niệu được đánh giá như thế nào?
(Khi cần, bạn có thể trực tiếp đưa các câu hỏi trên cho bác sĩ xem trong lúc khám để việc trao đổi hiệu quả hơn.)