Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Tên bệnh: Lỗ tiểu lệch thấp (Hypospadias)
- Định nghĩa: Lỗ niệu đạo (lỗ tiểu) nằm ở vị trí thấp hơn thay vì vị trí bình thường (đầu dương vật), chẳng hạn như dưới quy đầu, dưới thân dương vật, dưới bìu hoặc dưới tầng sinh môn, tức là ở mặt dưới chứ không phải mặt lưng của dương vật. Đây là một dị tật bẩm sinh.
- Nguyên nhân/sinh lý bệnh: Trong thời kỳ bào thai (khoảng tuần thai thứ 8〜15), các nếp niệu đạo (tấm niệu đạo) không hợp nhất bình thường, khiến niệu đạo không được hình thành hoàn chỉnh. Mức độ triệu chứng và dị tật đi kèm thay đổi tùy theo mức độ khiếm khuyết.
- Triệu chứng chính:
- Lỗ tiểu nằm thấp hơn bình thường (dưới quy đầu → ngay dưới đầu dương vật, dưới thân dương vật → đa dạng từ bìu đến tầng sinh môn)
- Khó định hướng tia nước tiểu hoặc tia nước bị phân tán (nước tiểu bắn tung tóe); đặc biệt khi lỗ tiểu nằm ở bìu hoặc tầng sinh môn, khó tiểu đứng → phải tiểu ngồi
- Kèm cong dương vật (cong mặt bụng, ventral curvature, chordee), gây cản trở quan hệ tình dục hoặc tiểu tiện
- Về hình thức, bao quy đầu lệch về phía lưng, tạo hình dạng như mũ trùm lưng
- Dấu hiệu đi kèm: Có thể kèm tinh hoàn ẩn (cryptorchidism); trường hợp nặng có thể mơ hồ cơ quan sinh dục ngoài → nếu không sờ thấy cả hai tinh hoàn, cần phân biệt giới tính bằng các xét nghiệm như xét nghiệm nhiễm sắc thể
- Tỷ lệ mắc: Khoảng 1 trên 300–500 trẻ trai sơ sinh mắc bệnh (tương đối thường gặp trong các dị tật bẩm sinh)
Phương pháp điều trị
- Nguyên tắc: Điều trị chính là phẫu thuật chỉnh sửa nhằm khôi phục chức năng (tiểu tiện·bài tiết) và hình dạng bình thường. Nhìn chung, phẫu thuật được thực hiện tại khoa Tiết niệu nhi·Tiết niệu.
- Thời điểm phẫu thuật: Khuyến nghị thực hiện trước tuổi đi học, thông thường trước 2 tuổi (quyết định tùy theo mức độ bệnh và tình trạng sức khỏe).
- Phương pháp phẫu thuật:
- Phẫu thuật một thì: Làm thẳng độ cong dương vật và tạo niệu đạo bị khiếm khuyết (tạo hình niệu đạo, tái tạo ống niệu đạo bằng da). Chủ yếu được thực hiện trong các trường hợp vị trí nhẹ (như dưới quy đầu).
- Phẫu thuật hai thì: Trong trường hợp lỗ tiểu nằm ở bìu·tầng sinh môn hoặc các vị trí nặng, nếu thiếu da xung quanh thì cần ghép da (da tự thân), do đó phẫu thuật được thực hiện theo hai thì.
- Ngoài ra, bao gồm chỉnh sửa độ cong dương vật (chordee) và tái tạo bao quy đầu.
- Điều trị bằng thuốc/hỗ trợ:
- Trước phẫu thuật, đôi khi sử dụng testosterone tại chỗ hoặc dạng tiêm bắp (hoặc điều trị hormone) để tạm thời làm tăng kích thước dương vật, giúp phẫu thuật thuận lợi hơn (cân nhắc chỉ định và tác dụng phụ).
- Sau phẫu thuật, kê kháng sinh trong thời gian ngắn và thuốc kiểm soát đau khi cần.
- Chăm sóc sau phẫu thuật (chăm sóc sinh hoạt):
- Duy trì ống thông/stent sau phẫu thuật, chăm sóc băng và vết thương (tuân thủ hướng dẫn của bệnh viện)
- Hạn chế tắm·bơi trong một khoảng thời gian theo chỉ định của nhân viên y tế
- Khuyến nghị hạn chế hoạt động (vận động mạnh·quan hệ tình dục, v.v.) trong thời gian hồi phục
- Biện pháp phòng ngừa: Tuyệt đối tránh cắt bao quy đầu (loại bỏ bao quy đầu) trước phẫu thuật (bao quy đầu có thể cần được sử dụng làm vật liệu tái tạo khi chỉnh sửa lỗ tiểu lệch thấp hoặc cần được cân nhắc về mặt thẩm mỹ)
- Lưu ý (nguy cơ biến chứng và tự chăm sóc):
- Các biến chứng có thể xảy ra: Rò niệu đạo–da, hẹp niệu đạo, còn tồn tại cong dương vật, túi thừa niệu đạo (giãn dạng túi), nhiễm trùng vết thương, không hài lòng về mặt thẩm mỹ
- Cần theo dõi lâu dài: Chức năng tiểu tiện, tình trạng hẹp niệu đạo, chức năng tình dục và đánh giá tâm lý–xã hội (sau tuổi dậy thì)
- Cần thông báo trước về bệnh sử như thuốc đang dùng, dị ứng và bệnh lý chảy máu (chẳng hạn đang dùng thuốc chống đông máu) trước và sau phẫu thuật
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng/tài liệu cần chuẩn bị:
- Danh sách các thuốc hiện đang dùng (bao gồm cả thực phẩm bổ sung)
- Tiền sử phẫu thuật·nhập viện, tiền sử sinh (nếu có thể, hồ sơ thời kỳ sơ sinh)
- Kết quả chẩn đoán hình ảnh·xét nghiệm trước đây (siêu âm bụng/khung chậu, xét nghiệm máu, xét nghiệm hormone, v.v.) và giấy chẩn đoán (nếu có)
- Ghi chép thay đổi triệu chứng: Kiểu tiểu (tia nước tiểu phun mạnh·phân tán), đau·máu khi tiểu, triệu chứng nhiễm trùng đường tiết niệu, số lần tiểu và tiểu đêm
- Ảnh quan sát (ảnh cho thấy hình dạng cơ quan sinh dục ngoài; nếu chụp trước khi khám, hãy hỏi bệnh viện và tuân thủ hướng dẫn về quyền riêng tư·chụp ảnh)
- Nội dung cần xác nhận khi khám ngoại trú:
- Có sờ thấy tinh hoàn hay không (nếu không sờ thấy cả hai bên, khuyến nghị làm thêm xét nghiệm)
- Mức độ cong dương vật và vị trí lỗ tiểu (bác sĩ trực tiếp kiểm tra: kéo da ở mặt lưng dương vật để quan sát vị trí lỗ tiểu)
- Tình trạng tăng trưởng·phát triển (đặc biệt trong trường hợp sau tuổi dậy thì)
- Đến khám trong trường hợp cấp cứu:
- Không thể tiểu tiện (bí tiểu), chảy máu quá nhiều, đỏ nhiều·dịch tiết có mủ·sốt cao (nghi ngờ nhiễm trùng sau phẫu thuật)
Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- "Với tình trạng hiện tại, có cần phẫu thuật không? Thời điểm phẫu thuật được khuyến nghị là khi nào?"
- "Kết quả chức năng·thẩm mỹ dự kiến và tỷ lệ thành công của phẫu thuật là khoảng bao nhiêu?"
- "Các biến chứng chính của phẫu thuật là gì và tỷ lệ xảy ra khoảng bao nhiêu?"
- "Có loại thuốc nào cần đặc biệt ngừng trước hoặc sau phẫu thuật không?"
- "Việc theo dõi lâu dài về tiểu tiện·chức năng tình dục·khả năng sinh sản sẽ được thực hiện như thế nào?"
Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- "Hiện tại lỗ tiểu nằm ở giữa dương vật, vậy phẫu thuật một thì có đủ không, hay cần ghép da?"
- "Bác sĩ có khuyến nghị tiêm hormone (testosterone) trước phẫu thuật để làm tăng kích thước dương vật không? Ưu điểm và nhược điểm của phương pháp này là gì?"