Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Tóm tắt định nghĩa: Tăng sản tuyến tiền liệt lành tính (BPH) là tình trạng tuyến tiền liệt nằm dưới bàng quang to lên do sự tăng sinh dạng nốt và mô liên kết, chèn ép niệu đạo và gây rối loạn tiểu tiện.
- Nguyên nhân chính và bệnh sinh
- Những yếu tố liên quan chính gồm thay đổi hormone do lão hóa và sự tăng sinh mô tuyến tiền liệt (phụ thuộc androgen, tăng tạo DHT do tác động của 5α-reductase, v.v.).
- Yếu tố di truyền, tiền sử gia đình và viêm mạn tính cũng có thể ảnh hưởng.
- Chèn ép niệu đạo và cổ bàng quang → giảm dòng tiểu, tăng lượng nước tiểu tồn dư, bàng quang co bóp quá mức và thành bàng quang dày lên → suy giảm chức năng tống xuất của bàng quang; nếu kéo dài có thể gây trào ngược và tổn thương đường tiết niệu trên (niệu quản và thận).
- Triệu chứng chính
- Chậm bắt đầu tiểu (tiểu ngập ngừng), dòng tiểu yếu, cảm giác còn nước tiểu sau khi tiểu, nước tiểu tồn dư (tiểu không hết)
- Tiểu nhiều lần, tiểu đêm, tiểu gấp (mót tiểu gấp)
- Có thể xảy ra nhiễm trùng đường tiết niệu tái diễn, tiểu máu, bí tiểu cấp (không thể tiểu)
Phương pháp điều trị
- Điều trị bằng thuốc (phương pháp tiếp cận ban đầu)
- Thuốc chẹn alpha (ví dụ: tamsulosin, alfuzosin, v.v.): cải thiện tiểu tiện bằng cách làm giãn cơ trơn tuyến tiền liệt và cổ bàng quang. Tác dụng phụ: chóng mặt (hạ huyết áp tư thế), mệt mỏi, thay đổi chức năng tình dục (rối loạn xuất tinh).
- Thuốc ức chế 5α-reductase (ví dụ: finasteride, dutasteride): làm giảm kích thước tuyến tiền liệt (kích thước giảm nhẹ sau khi dùng thuốc từ 3–6 tháng trở lên, được báo cáo khoảng 20%) và giảm triệu chứng cũng như biến chứng (bí tiểu, nhu cầu phẫu thuật). Tác dụng phụ: giảm ham muốn tình dục, rối loạn cương dương, rối loạn xuất tinh, giảm nồng độ PSA (thông thường giảm khoảng một nửa), vì vậy cần thận trọng khi diễn giải kết quả xét nghiệm.
- Khác: thuốc ức chế PDE5 (tadalafil) có thể giúp cải thiện LUTS. Khi cần, có thể cân nhắc phối hợp thuốc kháng cholinergic/thuốc chủ vận β3 để kiểm soát các triệu chứng chứa đựng (tiểu gấp, tiểu nhiều lần).
- Thủ thuật và phẫu thuật
- Cắt tuyến tiền liệt qua niệu đạo (TURP): phẫu thuật tiêu chuẩn truyền thống, cắt bỏ mô tăng sinh qua đường niệu đạo. Hiệu quả cải thiện triệu chứng cao.
- Bóc nhân tuyến tiền liệt bằng laser holmium (HoLEP): ít gây tổn thương mạch máu và hiệu quả ngay cả với tuyến tiền liệt lớn. Hồi phục nhanh.
- Điều trị xâm lấn tối thiểu: UroLift (mở rộng niệu đạo bằng cách đặt các thanh chống tuyến tiền liệt), Rezūm (điều trị bằng hơi nước), nút mạch động mạch tuyến tiền liệt (PAE), v.v. — lựa chọn tùy thuộc vào tình trạng bệnh nhân, kích thước tuyến tiền liệt và điều kiện y tế.
- Đặt stent tạm thời hoặc vĩnh viễn, đặt ống thông niệu đạo: áp dụng khi không thể phẫu thuật do tình trạng toàn thân hoặc cần giảm nhẹ tạm thời.
- Ảnh hưởng thường gặp sau phẫu thuật: xuất tinh ngược dòng (tinh dịch chảy vào bàng quang), có thể xảy ra tiểu không tự chủ tạm thời hoặc kéo dài.
- Quản lý lối sống (tự chăm sóc)
- Điều chỉnh thời gian uống nước (tránh uống quá nhiều vào buổi tối), hạn chế caffeine, rượu và thức ăn kích thích
- Hình thành thói quen tiểu tiện đều đặn (tiểu theo lịch), kiểm soát cân nặng, tập thể dục thường xuyên
- Thận trọng với các thuốc có thể gây bí tiểu, chẳng hạn thuốc cảm (thuốc kháng histamine, thuốc kích thích giao cảm)
- Biến chứng và tiên lượng
- Nếu không được điều trị thích hợp, có thể xảy ra bí tiểu cấp, nhiễm trùng đường tiết niệu tái diễn, sỏi bàng quang, thận ứ nước và suy giảm chức năng thận.
- Phần lớn trường hợp có thể kiểm soát triệu chứng bằng thuốc hoặc thủ thuật, nhưng lựa chọn điều trị thay đổi tùy theo mức độ nặng của triệu chứng, kích thước tuyến tiền liệt, mong muốn và tình trạng toàn thân của bệnh nhân.
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng nên mang theo
- Danh sách các thuốc đang sử dụng (bao gồm thuốc kê đơn, OTC và thực phẩm bổ sung)
- Bản sao kết quả xét nghiệm gần đây (PSA, xét nghiệm nước tiểu, siêu âm, xét nghiệm dòng tiểu, v.v.)
- Nhật ký đi tiểu (số lần đi tiểu/số lần tiểu đêm/lượng nước tiểu mỗi lần trong 24–72 giờ gần đây) hoặc nên hoàn thành IPSS (Điểm triệu chứng tuyến tiền liệt quốc tế) trước khi đến khám
- Tiền sử phẫu thuật và bệnh lý trước đây (đặc biệt là bệnh đường tiết niệu, bệnh tim mạch và việc sử dụng thuốc chống đông)
- Nội dung cần trình bày với bác sĩ khi khám ngoại trú
- Thời điểm bắt đầu và diễn tiến của triệu chứng (từ từ/cấp tính)
- Thay đổi trong dòng tiểu, cảm giác còn nước tiểu, tiền sử từng bị tắc tiểu (bí tiểu cấp) hay chưa
- Thay đổi chức năng tình dục (khả năng cương, thay đổi khi xuất tinh, v.v.)
- Triệu chứng nhiễm trùng (sốt, ớn lạnh, đau hông lưng)
- Các xét nghiệm có thể được thực hiện khi khám ngoại trú
- Thăm khám trực tràng bằng ngón tay, xét nghiệm nước tiểu (nhiễm trùng, tiểu máu), PSA huyết thanh, siêu âm qua bụng hoặc qua trực tràng (kích thước tuyến tiền liệt, lượng nước tiểu tồn dư trong bàng quang), xét nghiệm dòng tiểu (uroflowmetry), khi cần có thể xét nghiệm niệu động học và nội soi bàng quang
Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- Các tác dụng phụ chính của thuốc này (thuốc chẹn alpha/thuốc ức chế 5α-reductase) là gì và cần theo dõi những triệu chứng nào?
- Với các triệu chứng của tôi, chỉ điều trị bằng thuốc có đủ không, hay cần cân nhắc thủ thuật hoặc phẫu thuật?
- Nếu phẫu thuật, chức năng tình dục (ham muốn tình dục, cương dương, xuất tinh) có khả năng thay đổi như thế nào?
- Kết quả xét nghiệm PSA gợi ý nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt ở mức độ nào? (Bao gồm cách diễn giải PSA khi đang dùng thuốc ức chế 5α-reductase)
- Trong khi dùng thuốc, có tương tác thuốc thông thường nào cần chú ý không (ví dụ: thuốc điều trị tăng huyết áp, thuốc chống đông)?
Ví dụ các câu hỏi tùy theo bệnh
- Kích thước tuyến tiền liệt của tôi (kết quả siêu âm), dòng tiểu (uroflowmetry) và lượng nước tiểu tồn dư có thuộc chỉ định phẫu thuật không? Khi nào nên phẫu thuật?
- Các thuốc tôi đang dùng (ví dụ: thuốc hạ huyết áp, thuốc chống trầm cảm, thuốc cảm) có khả năng làm nặng thêm triệu chứng tiểu tiện hoặc tăng nguy cơ bí tiểu không? Có cần ngừng thuốc hoặc đổi sang thuốc khác không?