Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Tình trạng không kiểm soát được việc tiểu tiện trong khi ngủ sau 5 tuổi (đái dầm ban đêm). Thông thường, nếu xảy ra đái dầm từ 2 lần trở lên mỗi tuần thì được xem xét là tiêu chuẩn chẩn đoán (phản ánh các bằng chứng đã cung cấp).
- Phân loại: Nguyên phát (chưa từng kiểm soát được việc tiểu tiện kể từ khi sinh) / thứ phát (tái phát sau khi đã duy trì kiểm soát tiểu tiện ít nhất 6 tháng). Phần lớn là nguyên phát.
- Các nguyên nhân chính (tóm tắt sinh lý bệnh):
- Khuynh hướng di truyền (tỷ lệ mắc ở trẻ tăng khi cha mẹ có tiền sử bệnh; đã ghi nhận vị trí của các gen liên quan)
- Chức năng bàng quang (sự trưởng thành) chậm → dung tích bàng quang ban đêm không đủ
- Thiếu bài tiết hormone chống bài niệu (ADH) vào ban đêm → tạo quá nhiều nước tiểu trong khi ngủ (đa niệu ban đêm)
- Rối loạn thức giấc (khó tỉnh giấc) góp phần ở một số trường hợp
- Hiếm gặp các bệnh thực thể đường tiết niệu (hẹp niệu đạo, bất thường bàng quang·niệu quản, v.v.)
- Triệu chứng chính: Không kiểm soát được việc tiểu tiện trong khi ngủ (phần lớn là đái dầm đơn thuần, không có triệu chứng ban ngày). Nếu kèm tiểu không tự chủ ban ngày, tiểu nhiều lần, tia nước tiểu yếu, táo bón, nhiễm trùng đường tiết niệu tái diễn, v.v. thì cần nghi ngờ dấu hiệu thực thể/phức tạp.
Phương pháp điều trị
- Nguyên tắc chung: Sự hợp tác của gia đình và bệnh nhân rất quan trọng. Không được trừng phạt, khuyến khích củng cố tích cực (khen ngợi·khen thưởng). Thời điểm khuyến nghị bắt đầu điều trị: thường xem xét sau 5 tuổi hoặc trước khi vào trường tiểu học. Tỷ lệ tự cải thiện khoảng 15% mỗi năm (theo bằng chứng tài liệu).
- Điều trị hành vi (phương pháp khuyến nghị đầu tay)
- Chuông báo đái dầm (liệu pháp báo động): Cảm biến phát hiện độ ẩm sẽ phát chuông báo → hình thành phản xạ có điều kiện. Hiệu quả ở trẻ từ 6–7 tuổi trở lên (tỷ lệ thuyên giảm hoàn toàn sau điều trị cao, tỷ lệ tái phát thấp). Cần điều trị trong vài tháng (ví dụ: 6 tháng). Sự hợp tác liên tục của gia đình là bắt buộc.
- Thói quen sinh hoạt: Hạn chế uống nước sau buổi tối, hình thành thói quen đi tiểu trước khi ngủ, kiểm soát táo bón, luyện tập đi tiểu đều đặn (ghi nhật ký đi tiểu trong sinh hoạt hằng ngày)
- Tạo động lực/củng cố: Hệ thống khen thưởng như dán sticker·khen ngợi vào những ngày không xảy ra đái dầm
- Điều trị bằng thuốc
- Desmopressin (chất tương tự hormone chống bài niệu): Có hiệu quả đối với thể đa niệu ban đêm. Đã ghi nhận hiệu quả ở 60–80% tổng số bệnh nhân. Thường tái phát khi ngừng thuốc. Cần hạn chế lượng nước uống (để phòng hạ natri máu).
- Imipramine (thuốc chống trầm cảm ba vòng): Từng được sử dụng trước đây; được báo cáo có hiệu quả khoảng 60–70%, nhưng khả năng tái phát khi ngừng thuốc cao. Cần thận trọng do độc tính trên tim·tác dụng phụ (kháng cholinergic, v.v.) (khuyến nghị kiểm tra điện tâm đồ, v.v.). Các hướng dẫn gần đây khuyến nghị thận trọng khi sử dụng hỗ trợ.
- Oxybutynin (thuốc ức chế thần kinh phó giao cảm): Chủ yếu được sử dụng khi kèm các triệu chứng ban ngày (bàng quang tăng hoạt, tiểu nhiều lần, tiểu gấp không tự chủ, v.v.). Có thể gây tác dụng phụ như khô miệng, táo bón, đỏ bừng, v.v.
- Chỉ định xét nghiệm chuyên sâu và điều trị chuyên khoa
- Nếu có dấu hiệu phức tạp (tiểu không tự chủ ban ngày, tiểu nhiều lần, tia nước tiểu yếu, nước tiểu tồn dư, táo bón mạn tính, nhiễm trùng đường tiết niệu tái diễn, v.v.), sẽ thực hiện xét nghiệm nước tiểu, siêu âm thận·bàng quang, chụp bàng quang-niệu đạo khi tiểu (VCUG), xét nghiệm niệu động học, v.v. để phân biệt và điều trị bệnh thực thể.
- Biến chứng và lưu ý
- Tác dụng phụ của thuốc: Desmopressin → hạ natri máu (nguy cơ nôn·co giật) — không được uống quá nhiều nước vào ban đêm khi dùng thuốc. Imipramine → bất thường điện tâm đồ, tác dụng phụ (buồn ngủ, triệu chứng kháng cholinergic), cần thận trọng khi sử dụng ở trẻ em. Oxybutynin → tác dụng phụ kháng cholinergic.
- Ảnh hưởng tâm lý xã hội: Có thể làm giảm lòng tự trọng, gây xấu hổ, lo âu xã hội — hỗ trợ về mặt cảm xúc rất quan trọng.
- Tiên lượng: Tỷ lệ tự cải thiện cao (cải thiện khoảng 15% mỗi năm), đến khoảng 15 tuổi còn khoảng 1% (theo bằng chứng tài liệu).
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng·tài liệu ghi chép·kết quả xét nghiệm, v.v.)
- Vật dụng/tài liệu cần nộp:
- Danh sách các thuốc đang dùng gần đây (bao gồm cả thuốc kê đơn·không kê đơn)
- Tiền sử bệnh và tiền sử phẫu thuật, tiền sử đái dầm trong gia đình (cha mẹ, anh chị em)
- Kết quả xét nghiệm nước tiểu·siêu âm·điện tâm đồ gần đây, v.v. (nếu có)
- Những ghi chép bệnh nhân·gia đình nên chuẩn bị (khuyến nghị chuẩn bị trước khi khám):
- Nhật ký đi tiểu (từ 7 ngày trở lên): số lần đi tiểu ban ngày·ban đêm, số ngày xảy ra đái dầm (tần suất mỗi tuần), thời gian·lượng nước uống, có táo bón hay không (tần suất·tính chất phân)
- Kiểu ngủ (giờ đi ngủ·có thức giấc hay không), ghi chép phản ứng khi sử dụng chuông báo
- Các triệu chứng cần báo cho bác sĩ khi khám: Tiểu không tự chủ ban ngày, tiểu nhiều lần, thay đổi tia nước tiểu (yếu·ngắt quãng), cảm giác còn nước tiểu, nhiễm trùng đường tiết niệu tái diễn, táo bón, dấu hiệu bất thường về thần kinh (như bất thường chức năng chân).
Ví dụ về các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- “Hiệu quả dự kiến và tác dụng phụ của thuốc này (ví dụ: desmopressin) là gì?”
- “Khi dùng thuốc, có lượng nước uống nào cần chú ý hoặc có chống chỉ định nào không?”
- “Nếu muốn thử liệu pháp báo động, gia đình cần chuẩn bị những gì? Thời gian điều trị dự kiến là bao lâu?”
- “Con tôi có cần làm thêm xét nghiệm (siêu âm, niệu động học, v.v.) không? Nếu cần thì lý do là gì?”
- “Tiên lượng như thế nào và nguy cơ tái phát sau khi ngừng điều trị là bao nhiêu?”
Ví dụ về các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- “Để xác định trẻ có tạo nhiều nước tiểu vào ban đêm (đa niệu ban đêm) hay không thì cần làm xét nghiệm gì?”
- “Nếu ban ngày thỉnh thoảng trẻ bị són tiểu (hoặc bị táo bón), khi có các triệu chứng này thì cần làm thêm xét nghiệm gì?”