Viêm mào tinh hoàn

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tóm tắt định nghĩa: Là tình trạng viêm xảy ra ở mào tinh hoàn (cơ quan lưu trữ và giúp tinh trùng trưởng thành ở phía sau tinh hoàn), chủ yếu do nhiễm trùng ngược dòng từ niệu đạo, tuyến tiền liệtなど.
• Nguyên nhân và bệnh sinh
  • Tác nhân gây bệnh thường gặp khác nhau tùy theo tuổi và tiền sử quan hệ tình dục: ở người trưởng thành trẻ tuổi có hoạt động tình dục (<35–40 tuổi), các tác nhân lây truyền qua đường tình dục như Chlamydia và Neisseria gonorrhoeae thường gặp hơn (tỷ lệ Chlamydia cao); ở người trước tuổi dậy thì hoặc từ 35 tuổi trở lên, vi khuẩn đường ruột như Escherichia coli thường gặp hơn. Ngoài ra, Pseudomonas aeruginosa, Mycobacterium tuberculosis cũng có thể là nguyên nhân.
  • Xảy ra do nhiễm trùng ngược dòng từ niệu đạo qua ống dẫn tinh, do nước tiểu trào ngược vào niệu đạo, do can thiệp vào niệu đạo (như đặt ống thông), hoặc do viêm tuyến tiền liệt lan rộng.
• Triệu chứng chính
  • Đau cấp tính, sưng và ấn đau ở một bên bìu (mào tinh hoàn)
  • Có thể kèm sốt cao, ớn lạnh, đau vùng bẹn hoặc đau lưng
  • Tiểu buốt, tiểu nhiều lần, tiết dịch niệu đạo
  • Khi trở thành mạn tính: xuất hiện khối cứng trong bìu, đau mạn tính
• Dấu hiệu gợi ý chẩn đoán
  • Xét nghiệm máu: tăng bạch cầu, tăng các chỉ số viêm
  • Xét nghiệm và cấy nước tiểu: tiểu mủ, tiểu ra vi khuẩn hoặc NAAT (Chlamydia/Neisseria gonorrhoeae) dương tính
  • Siêu âm bìu (Doppler): tăng lưu lượng máu so với tinh hoàn (viêm mào tinh hoàn), giúp phân biệt với xoắn tinh hoàn (xoắn tinh hoàn làm giảm lưu lượng máu)
  • Dấu hiệu Prehn: giảm đau khi nâng bìu lên (viêm mào tinh hoàn); xoắn tinh hoàn có xu hướng làm đau tăng

Phương pháp điều trị

• Điều trị bằng kháng sinh (nguyên tắc)
  • Người trưởng thành trẻ tuổi có hoạt động tình dục (khả năng do tác nhân lây truyền qua đường tình dục cao): điều trị bao phủ Neisseria gonorrhoeae và Chlamydia trên lâm sàng
    • Ví dụ: ceftriaxone IM liều duy nhất (liều khuyến cáo là 500 mg hoặc 1 g tùy theo cân nặng) + doxycycline 100 mg PO 2 lần/ngày trong 10 ngày.
  • Nghi ngờ vi khuẩn đường ruột (như Escherichia coli; tuổi ≥35, có tiền sử nhiễm trùng đường tiết niệu, v.v.): điều trị bao phủ vi khuẩn Gram âm hiếu khí
    • Ví dụ: ofloxacin 300 mg PO 2 lần/ngày hoặc levofloxacin 500 mg PO 1 lần/ngày, thường trong 10 ngày (10–14 ngày tùy mức độ nặng nhẹ trên lâm sàng).
  • Trường hợp có triệu chứng toàn thân nặng (sốt cao, dấu hiệu nhiễm khuẩn huyết) hoặc đáp ứng điều trị kém: nhập viện và dùng kháng sinh đường tĩnh mạch (IV) phổ rộng ban đầu, sau đó chuyển thuốc tùy theo độ nhạy cảm.
• Điều trị hỗ trợ
  • Nghỉ ngơi (nghỉ tại giường), nâng đỡ bìu (scrotal support), chườm lạnh ẩm
  • Dùng thuốc giảm đau/kháng viêm (NSAIDs) để kiểm soát đau và viêm
  • Khi sốt cao hoặc hình thành áp xe, cần dẫn lưu (điều trị ngoại khoa)
• Mạn tính hoặc tái phát
  • Có thể điều trị kháng sinh dài ngày; nếu đau kéo dài, cân nhắc epididymectomy (phẫu thuật cắt mào tinh hoàn)
• Lưu ý, nguy cơ biến chứng và tự chăm sóc
  • Vì bệnh có thể lây truyền qua quan hệ tình dục trong một số trường hợp, bạn tình cần được xét nghiệm và điều trị
  • Triệu chứng thường bắt đầu cải thiện trong vòng 48 giờ sau điều trị; dự kiến hồi phục hoàn toàn trong vài ngày đến 2 tuần. Nếu không đáp ứng hoặc bệnh nặng lên, cần đánh giá lại.
  • Nếu trì hoãn điều trị, có thể xảy ra các biến chứng như áp xe mào tinh hoàn, viêm tinh hoàn (viêm mào tinh hoàn–tinh hoàn), vô tinh trùng do tắc nghẽn vì sẹo (vô sinh)
  • Khi dùng kháng sinh, cần dùng hết liệu trình theo đơn; nếu xuất hiện dị ứng hoặc tác dụng phụ (triệu chứng tiêu hóa, nhạy cảm ánh sáng, v.v.), phải báo ngay
  • Không quan hệ tình dục trở lại cho đến khi có chỉ dẫn của bác sĩ (thường là sau một khoảng thời gian nhất định kể từ khi bắt đầu dùng kháng sinh và sau khi bạn tình hoàn tất điều trị)

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng cần chuẩn bị
  • Các thuốc đang dùng (thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn (OTC), thực phẩm bổ sung), tiền sử dị ứng thuốc
  • Thời điểm bắt đầu và diễn tiến triệu chứng (bắt đầu từ khi nào, mức độ đau, có sốt hay không)
  • Triệu chứng khi đi tiểu (tiểu nhiều lần, cảm giác nóng rát, tiểu ra máu), có tiết dịch niệu đạo hay không
  • Tiền sử quan hệ tình dục gần đây và việc sử dụng bao cao su, tiền sử STI (nhiễm trùng lây truyền qua đường tình dục)
  • Nếu có kết quả xét nghiệm trước đây (xét nghiệm nước tiểu, kết quả siêu âm, v.v.) hoặc hồ sơ nhập viện, hãy mang theo
  • Có từng phẫu thuật hoặc can thiệp tiết niệu trước đây (như đặt ống thông) hay không
• Thông tin nên cung cấp cho bác sĩ khi khám ngoại trú
  • Vị trí đau (một bên/hai bên), tính chất đau (cảm giác như bị dao cắt, đau âm ỉ), các yếu tố làm đau tăng/giảm
  • Có sốt hoặc ớn lạnh hay không và nhiệt độ cao nhất
  • Có từng xuất hiện triệu chứng tương tự trước đây (tái phát) hay không
• Ví dụ về khai thác bệnh sử (các mục bệnh nhân tự ghi lại trước sẽ hữu ích)
  • "Ngày và giờ bắt đầu triệu chứng"
  • "Lịch sử quan hệ tình dục trong 1 tháng gần đây (có bạn tình mới hay không)"
  • "Gần đây có thực hiện thủ thuật đường tiết niệu hoặc đặt ống thông hay không"

Ví dụ về các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Tác dụng phụ dự kiến và những điều cần lưu ý khi dùng thuốc này là gì?
• Các xét nghiệm (cấy nước tiểu, NAAT, siêu âm) cần thực hiện những gì và đến khi nào?
• Tôi cần dùng kháng sinh trong bao lâu? Nếu triệu chứng cải thiện thì có thể ngừng thuốc không?
• Từ khi nào tôi có thể quan hệ tình dục trở lại? Bạn tình có cần được kiểm tra và điều trị không?
• Cần chú ý những gì trong lối sống để phòng ngừa tái phát?

Ví dụ về các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• Tôi 28 tuổi và gần đây có bạn tình mới. Tôi nhất định cần làm những xét nghiệm nào và loại kháng sinh nào được khuyến cáo?
• Nếu cơn đau không cải thiện trong vòng 48 giờ, cần thực hiện những biện pháp nào ở bước tiếp theo (nhập viện, truyền thuốc qua đường tĩnh mạch, dẫn lưu, v.v.)?

(Tình huống cấp cứu: Nếu đột ngột đau dữ dội ở bìu, kèm buồn nôn/nôn hoặc cơn đau nhanh chóng nặng lên, có khả năng là xoắn tinh hoàn; khuyến cáo đến phòng cấp cứu ngay lập tức)