Rò bàng quang–âm đạo

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Rò bàng quang–âm đạo (Vesicovaginal fistula) là tình trạng hình thành một đường thông bất thường (lỗ rò) giữa bàng quang và âm đạo, khiến nước tiểu liên tục chảy ra qua âm đạo.
• Nguyên nhân chính:
  • Nguyên nhân sản khoa: chuyển dạ khó (đặc biệt là hoại tử do chèn ép kéo dài khi chuyển dạ) — thường gặp ở những môi trường có nguồn lực hạn chế
  • Phẫu thuật phụ khoa: tổn thương bàng quang trong khi phẫu thuật như cắt tử cung (nguyên nhân thường gặp nhất trong môi trường y học hiện đại)
  • Xạ trị vùng chậu (do hoại tử mô sau điều trị ung thư)
  • U ác tính, chấn thương vùng chậu, nhiễm trùng, v.v.
• Sinh lý bệnh: Thiếu máu cục bộ, hoại tử mô hoặc chấn thương gây ra khiếm khuyết giữa thành bàng quang và thành âm đạo, khiến nước tiểu trào ngược và thoát ra âm đạo khi đi tiểu. Khi hình thành đường thông giữa niêm mạc/cơ bàng quang và niêm mạc âm đạo, tình trạng rò rỉ liên tục và viêm thứ phát sẽ xuất hiện.
• Triệu chứng chính:
  • Nước tiểu chảy liên tục bất kể hoạt động hay cảm giác buồn tiểu (cảm giác ẩm ướt cả ngày)
  • Dịch tiết âm đạo có mùi hôi, kích ứng vùng đáy chậu, viêm da
  • Nhiễm trùng đường tiết niệu tái phát, tiểu nhiều lần và các triệu chứng kích thích bàng quang (trong một số trường hợp)
  • Rối loạn quan hệ tình dục (đau, khó chịu) và ảnh hưởng đến đời sống xã hội, tâm lý

Phương pháp điều trị

• Điều trị bảo tồn:
  • Dẫn lưu liên tục bằng ống thông niệu đạo (ống thông tiểu) (thường trong khoảng 4–6 tuần) — được thử áp dụng đối với lỗ rò nhỏ, mới xuất hiện hoặc khi tình trạng viêm mô không đáng kể
  • Kháng sinh để kiểm soát nhiễm trùng và các triệu chứng khi đi tiểu (theo kết quả nuôi cấy), chăm sóc tại chỗ (vệ sinh vùng đáy chậu)
  • Điều trị nội soi: đốt điện, tiêm chất kết dính (keo fibrin), v.v. đối với lỗ rò nhỏ, nhưng chỉ có chỉ định hạn chế
• Điều trị phẫu thuật (điều trị tiêu chuẩn):
  • Lựa chọn: được quyết định dựa trên kích thước, vị trí và nguyên nhân của lỗ rò (có tiền sử xạ trị hay không), cũng như tình trạng mô
  • Phương pháp tiếp cận: qua âm đạo (transvaginal, khi có thể tiếp cận qua âm đạo), nội soi ổ bụng/nội soi ổ bụng có robot hỗ trợ, mổ mở (tiếp cận qua ổ bụng)
  • Kỹ thuật: cắt bỏ lỗ rò rồi khâu nhiều lớp; khi cần, đặt vạt mô xen kẽ (interposition flap) bằng mô có nguồn cung cấp máu dồi dào, chẳng hạn như mảnh vá mỡ mạc Martius, để ngăn tái phát
  • Thời điểm phẫu thuật: nếu có viêm hoặc nhiễm trùng cấp tính, khuyến nghị phẫu thuật sau khi điều trị và khi tình trạng mô đã ổn định (thường sau vài tuần đến vài tháng). Tổn thương do xạ trị ảnh hưởng đến kết quả phẫu thuật → phẫu thuật phức tạp hơn và khó tái tạo hơn
• Chăm sóc trước và sau phẫu thuật:
  • Tối ưu hóa tình trạng trước phẫu thuật như điều trị nhiễm trùng đường tiết niệu, cải thiện tình trạng dinh dưỡng, bỏ thuốc lá và kiểm soát đường huyết
  • Duy trì ống thông niệu đạo trong một khoảng thời gian nhất định sau phẫu thuật (trong thời gian vết khâu lành)
• Tiên lượng:
  • Khác nhau tùy theo nguyên nhân, kích thước, vị trí và tiền sử xạ trị. Nhìn chung, tỷ lệ lành bệnh cao khi được phẫu thuật phù hợp, nhưng lỗ rò liên quan đến xạ trị và tổn thương mô lan rộng làm tăng tỷ lệ tái phát
• Lưu ý (bao gồm tự chăm sóc):
  • Giữ vết thương và vùng đáy chậu sạch sẽ, kiêng quan hệ tình dục (cho đến khi lành), hạn chế nâng vật nặng và vận động gắng sức
  • Phòng ngừa táo bón (hạn chế tăng áp lực ổ bụng khi đi đại tiện) — bổ sung chất xơ và nước, sử dụng thuốc nhuận tràng khi cần
  • Bỏ thuốc lá, kiểm soát bệnh tiểu đường và cải thiện tình trạng sức khỏe toàn thân

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Đồ cần chuẩn bị:
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc chống đông máu và steroid)
  • Hồ sơ phẫu thuật trước đây (nếu có thể, ghi rõ tên và ngày phẫu thuật), thông tin về tiền sử xạ trị
  • Kết quả xét nghiệm gần đây (xét nghiệm/nuôi cấy nước tiểu, siêu âm, CT, chụp bàng quang có thuốc cản quang, v.v.) hoặc bản sao hồ sơ khám ngoại trú, nhập viện
  • Nhật ký triệu chứng: thời điểm bắt đầu rò rỉ, lượng rò (lượng băng vệ sinh sử dụng), yếu tố làm nặng hơn, có đau hoặc sốt kèm theo hay không
• Chuẩn bị cho việc khám và xét nghiệm:
  • Nếu có thể, chuẩn bị mẫu nước tiểu (để xét nghiệm và nuôi cấy nước tiểu)
  • Khi cần, ghi lại hình ảnh hoặc video trong lúc đi tiểu (giúp ích cho chẩn đoán)
• Các câu hỏi có thể được hỏi tại phòng khám ngoại trú (bác sĩ sẽ hỏi):
  • Các triệu chứng bắt đầu từ khi nào? Có dần dần nặng lên không?
  • Gần đây bạn có từng sinh con, phẫu thuật hoặc xạ trị không?
  • Lượng và tần suất rò nước tiểu (lượng băng vệ sinh sử dụng) ở mức nào?
  • Có các triệu chứng như đau, tiểu ra máu hoặc sốt không?
• Tài liệu bệnh nhân nên chủ động cung cấp cho bác sĩ:
  • Số băng vệ sinh sử dụng mỗi ngày, nhật ký đi tiểu, kết quả xét nghiệm trước đây

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• "Theo bác sĩ, nguyên nhân của bệnh này là gì? Trong trường hợp của tôi, nguyên nhân dự kiến là gì?"
• "Ưu điểm, nhược điểm và tỷ lệ thành công của các lựa chọn điều trị (bảo tồn so với phẫu thuật) như thế nào?"
• "Nếu cần phẫu thuật, phương pháp tiếp cận (qua âm đạo/nội soi ổ bụng/mổ mở) và thời gian hồi phục dự kiến là bao lâu?"
• "Tôi cần chuẩn bị những gì trước phẫu thuật (ngừng thuốc, bỏ thuốc lá, dinh dưỡng)?"
• "Nguy cơ tái phát sau phẫu thuật và các lựa chọn điều trị bổ sung nếu tái phát là gì?"

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• "Dựa trên kích thước và vị trí lỗ rò của tôi, có thể tiếp cận qua âm đạo (phẫu thuật qua âm đạo) không, hay tiếp cận qua ổ bụng (hoặc bằng robot) sẽ phù hợp hơn?"
• "Tôi nghe nói tỷ lệ thành công của phẫu thuật thấp hơn nếu có tiền sử xạ trị; tiên lượng trong trường hợp của tôi như thế nào? Có cần thực hiện thêm biện pháp nào để tái tạo không?"