Ung thư bàng quang

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tóm tắt định nghĩa: Ung thư bàng quang là khối u ác tính phát sinh từ biểu mô bên trong bàng quang (chủ yếu là biểu mô chuyển tiếp). Bệnh chủ yếu xảy ra ở độ tuổi 60–70 và phổ biến ở nam giới hơn nữ giới 3–4 lần.
• Sinh lý bệnh: Phần lớn (khoảng 90%) là ung thư biểu mô tế bào chuyển tiếp (transitional/urothelial carcinoma), một số ít là ung thư biểu mô tế bào vảy (6–8%) và ung thư biểu mô tuyến (khoảng 2%). Bệnh thường bắt đầu ở dạng nông (không xâm lấn cơ); khi xâm lấn lớp cơ, bệnh tiến triển thành dạng xâm lấn. Độ sâu xâm lấn của khối u, tình trạng di căn hạch bạch huyết và di căn xa quyết định giai đoạn bệnh và tiên lượng.
• Nguyên nhân/yếu tố nguy cơ chính:
  • Hút thuốc (nguy cơ tăng 2–4 lần so với người không hút thuốc)
  • Phơi nhiễm với các chất gây ung thư nghề nghiệp/môi trường (chẳng hạn như arylamine và các hóa chất công nghiệp)
  • Chiếu xạ, một số thuốc chống ung thư (ví dụ: cyclophosphamide)
  • Nhiễm trùng đường tiết niệu mạn tính, sỏi bàng quang
  • Các yếu tố liên quan khác đã được báo cáo: thuốc giảm đau, cà phê, chất tạo ngọt nhân tạo, v.v. (mức độ liên quan khác nhau tùy nghiên cứu)
• Triệu chứng chính:
  • Tiểu máu (quan sát thấy là triệu chứng đầu tiên ở 80–90% trường hợp; có thể là tiểu máu đại thể hoặc vi thể)
  • Tiểu buốt (đau khi đi tiểu), tiểu nhiều lần, tiểu gấp
  • Đau vùng hông hoặc phù chi dưới do tắc nghẽn niệu quản
  • Khi bệnh tiến triển: sờ thấy khối ở vùng chậu, sụt cân, các triệu chứng toàn thân

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc điều trị chẩn đoán:
  • Nội soi bàng quang (cystoscopy) và sinh thiết tổn thương hoặc cắt u qua niệu đạo (TURBT) là nền tảng của chẩn đoán và điều trị ban đầu.
  • Để xác định giai đoạn bệnh, có thể thực hiện xét nghiệm tế bào học nước tiểu, CT (quan sát niệu quản và bể thận), IVP hoặc chụp bể thận ngược dòng.
• Ung thư bàng quang nông (không xâm lấn cơ):
  • Cơ bản: cắt bỏ tổn thương và sinh thiết bằng cắt u qua niệu đạo (TURBT).
  • Điều trị bổ trợ/duy trì: điều trị trong bàng quang (intravesical therapy) — BCG (liệu pháp miễn dịch), thuốc chống ung thư trong bàng quang (ví dụ: mitomycin C), v.v.; quyết định dựa trên đặc điểm mô bệnh học của khối u (độ mô học), kích thước, số lượng và tiền sử tái phát.
  • Trong trường hợp tổn thương tái phát hoặc nguy cơ cao, cân nhắc cắt lại hoặc cắt bỏ bàng quang.
• Ung thư bàng quang xâm lấn (xâm lấn cơ):
  • Cắt bàng quang triệt căn (radical cystectomy) và vét hạch bạch huyết vùng chậu là phương pháp điều trị tiêu chuẩn (đặc biệt đối với ung thư xâm lấn cơ).
  • Hóa trị toàn thân trước phẫu thuật (neoadjuvant) hoặc sau phẫu thuật (adjuvant), dựa trên cisplatin, thường mang lại lợi ích về sống còn trong nhiều trường hợp.
  • Chiến lược bảo tồn bàng quang (kết hợp xạ trị + hóa trị thay cho phẫu thuật) được cân nhắc trong một số trường hợp được lựa chọn.
• Ung thư bàng quang di căn (di căn xa):
  • Hóa trị toàn thân dựa trên cisplatin (ví dụ: cisplatin + gemcitabine) là điều trị bước một tiêu chuẩn.
  • Có thể sử dụng thuốc ức chế điểm kiểm soát miễn dịch (thuốc ức chế PD-1/PD-L1: pembrolizumab, atezolizumab, v.v.) cho bệnh nhân bệnh tiến triển hoặc không phù hợp với cisplatin.
• Giảm nhẹ triệu chứng và quản lý lối sống:
  • Kiểm soát đau, xử trí bí tiểu và tắc nghẽn niệu quản (đặt stent, dẫn lưu bể thận, v.v.), điều trị nhiễm trùng, phục hồi dinh dưỡng và chức năng.
  • Khuyến cáo bỏ thuốc lá, tránh phơi nhiễm với các chất gây ung thư và uống đủ nước.
• Theo dõi:
  • Ung thư bàng quang nông có tỷ lệ tái phát cao, do đó cần nội soi bàng quang định kỳ (thường theo chu kỳ 3 tháng, v.v.) trong thời gian dài (nhiều năm).
• Lưu ý khi điều trị:
  • Cần trao đổi trước về tỷ lệ mắc bệnh và tử vong liên quan đến các đại phẫu như cắt bàng quang, cũng như những thay đổi về chức năng tiểu tiện và chức năng tình dục sau phẫu thuật.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ về đồ cần chuẩn bị và câu hỏi)

• Đồ dùng/tài liệu cần mang theo:
  • Danh sách tất cả các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và thực phẩm bổ sung)
  • Kết quả các xét nghiệm trước đây (mô tả nội soi bàng quang, kết quả sinh thiết, phiếu đọc CT/siêu âm/IVP)
  • Kết quả xét nghiệm nước tiểu/cấy nước tiểu
  • Ghi chép những thay đổi triệu chứng gần đây (ngày xuất hiện tiểu máu, tần suất, đặc điểm, đau, triệu chứng tiểu tiện, v.v.)
  • Thông tin về tiền sử hút thuốc và nghề nghiệp (tiền sử phơi nhiễm hóa chất)
• Những điểm cần xác nhận trước khi khám ngoại trú:
  • Trước đây đã từng phẫu thuật cắt bàng quang hoặc điều trị trong bàng quang (BCG, v.v.) hay chưa
  • Chức năng thận (nồng độ creatinine) và việc sử dụng chất cản quang (khi chụp CT)
  • Tiền sử dị ứng (thuốc, chất cản quang, v.v.)
• Tài liệu chính cần đưa cho bác sĩ xem:
  • Báo cáo sinh thiết (giải phẫu bệnh), phiếu đọc hình ảnh và kết quả xét nghiệm máu gần đây

Ví dụ về các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• "Giai đoạn chính xác (T/N/M) và độ mô học của bệnh ung thư của tôi là gì?"
• "Các lựa chọn điều trị được khuyến nghị là gì, ưu nhược điểm và tác dụng phụ của từng lựa chọn ra sao?"
• "Nếu phẫu thuật (cắt bàng quang), các biến chứng dự kiến và quá trình hồi phục sẽ như thế nào?"
• "Nguy cơ tái phát sau điều trị và lịch khám theo dõi sẽ như thế nào?"
• "Điều trị sẽ ảnh hưởng như thế nào đến chức năng tình dục hoặc chức năng tiểu tiện?"

Ví dụ về các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• "Theo báo cáo giải phẫu bệnh, khối u của tôi là dạng nông phải không? Mức độ xâm lấn lớp cơ (độ sâu xâm lấn trung bình) và độ mô học là bao nhiêu?"
• "BCG (liệu pháp miễn dịch trong bàng quang) có phù hợp với trường hợp của tôi không? Nếu BCG thất bại thì lựa chọn tiếp theo là gì?"
• "Tôi được thông báo có tắc nghẽn niệu quản hoặc bất thường ở bể thận — cần thực hiện biện pháp nào để bảo tồn chức năng thận?"

Tài liệu tham khảo thêm (tóm tắt)

• Ung thư bàng quang nông: chiếm khoảng 70–80% tổng số trường hợp và có tỷ lệ tái phát cao (khoảng 60–70%), vì vậy việc theo dõi định kỳ là bắt buộc; 20–30% có thể tiến triển thành dạng xâm lấn.
• Xét nghiệm chẩn đoán chính: xét nghiệm tế bào học nước tiểu, nội soi bàng quang và TURBT, đánh giá CT/niệu quản và bể thận (IVP/chụp cản quang ngược dòng, v.v.).
• Biện pháp phòng ngừa chính: bỏ thuốc lá, giảm thiểu phơi nhiễm với các chất gây ung thư nghề nghiệp/môi trường, điều trị nhiễm trùng đường tiết niệu mạn tính và sỏi.