Viêm bàng quang cấp

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tóm tắt định nghĩa: Viêm bàng quang cấp là một bệnh nhiễm trùng đường tiết niệu dưới, trong đó vi khuẩn phát triển trên niêm mạc bàng quang và gây viêm.
• Nguyên nhân chính: Hơn 80% trường hợp do vi khuẩn Escherichia coli gây ra; ngoài ra, vi khuẩn đường ruột, tụ cầu khuẩn và các vi khuẩn khác cũng có thể là nguyên nhân. Vi khuẩn thường xâm nhập theo đường ngược dòng qua niệu đạo. Bệnh thường gặp ở nữ giới hơn vì niệu đạo ngắn, đồng thời hậu môn, âm đạo và lỗ niệu đạo nằm gần nhau, khiến vi khuẩn dễ di chuyển.
• Sinh lý bệnh: Vi khuẩn đi ngược dòng từ niệu đạo → bàng quang, bám vào và phát triển trên niêm mạc bàng quang, gây phản ứng viêm và các triệu chứng kích thích bàng quang (tiểu nhiều lần, cảm giác buồn tiểu gấp, đau buốt khi tiểu, v.v.). Nếu nhiễm trùng lan ngược dòng, bệnh có thể tiến triển thành nhiễm trùng đường tiết niệu trên như viêm bể thận.
• Triệu chứng chính: Đau hoặc nóng rát khi đi tiểu (tiểu buốt), tiểu nhiều lần, tiểu gấp (cảm giác buồn tiểu đột ngột), khó tiểu, đau vùng bụng dưới (vùng chậu), nước tiểu đục hoặc có mùi hôi, đôi khi có tiểu máu. Nếu sốt cao, đau mạn sườn, buồn nôn hoặc nôn, cần nghi ngờ nhiễm trùng ngược dòng (viêm bể thận).

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc chẩn đoán: Chẩn đoán chủ yếu dựa trên triệu chứng; xét nghiệm nước tiểu (soi cặn lắng nước tiểu, xét nghiệm hóa học nước tiểu — esterase bạch cầu, nitrit), khi cần có thể thực hiện cấy nước tiểu và xét nghiệm độ nhạy cảm (đặc biệt ở nam giới, phụ nữ mang thai, người bị tái phát hoặc khi nghi ngờ nhiễm trùng đường tiết niệu phức tạp).
• Điều trị bằng thuốc (phản ánh các khuyến cáo mới nhất)
  • Viêm bàng quang cấp không phức tạp (phụ nữ không mang thai, khỏe mạnh): khuyến cáo điều trị kháng sinh ngắn ngày.
    • Ví dụ các lựa chọn được khuyến cáo: nitrofurantoin 100 mg 2 lần/ngày trong 5 ngày, trimethoprim-sulfamethoxazole (khi tỷ lệ kháng thuốc tại địa phương <20%) 1 viên 2 lần/ngày trong 3 ngày, fosfomycin 3 g liều duy nhất. (Lựa chọn tùy theo hướng dẫn địa phương và tỷ lệ kháng thuốc.)
    • Nhóm fluoroquinolone (ví dụ: ciprofloxacin) nhìn chung không phải là lựa chọn đầu tay và được dành lại do vấn đề kháng thuốc và tác dụng phụ. Tuy nhiên, có thể sử dụng trong một số tình huống nhất định (hạn chế về lựa chọn thuốc, nghi ngờ biến chứng, v.v.).
  • Nam giới hoặc trường hợp có biến chứng (bất thường niệu đạo, sỏi, ống thông, suy giảm miễn dịch, v.v.): cần thời gian điều trị dài hơn (ví dụ: 7–14 ngày) và đánh giá bổ sung.
  • Mang thai: cần thận trọng khi lựa chọn thuốc (nhìn chung cần cân nhắc tính an toàn của nhóm penicillin, cephalosporin, nitrofurantoin (giai đoạn cuối thai kỳ), v.v.). Khi mang thai, khuyến cáo cấy nước tiểu và cần trao đổi việc điều trị với bác sĩ sản khoa.
• Điều trị hỗ trợ và điều trị triệu chứng
  • Có thể giảm đau bằng cách sử dụng ngắn ngày thuốc giảm đau tại chỗ (ví dụ: phenazopyridine và các thuốc giảm đau đường tiết niệu khác); cần giải thích về các tác dụng phụ như thay đổi màu nước tiểu.
  • Ngâm vùng hậu môn-sinh dục trong nước ấm, uống đủ nước, lau khô vùng đáy chậu và giữ vệ sinh sau khi đi tiểu.
  • Người bệnh tái phát: có thể cân nhắc dùng kháng sinh dự phòng liều thấp dài ngày (ví dụ: 3–6 tháng), điều trị dự phòng ngắn ngày sau quan hệ tình dục nếu tái phát liên quan đến quan hệ tình dục, hoặc dự phòng không dùng kháng sinh (ví dụ: một số chất tăng cường miễn dịch; dữ liệu về D-mannose và nam việt quất còn hạn chế).
• Thủ thuật/phẫu thuật: Nhìn chung không cần thiết. Nếu nghi ngờ bất thường cấu trúc (dị tật đường tiết niệu, sỏi, v.v.) trong trường hợp nhiễm trùng tái diễn hoặc phức tạp, có thể cần thực hiện thêm các xét nghiệm hình ảnh (siêu âm, CT) và can thiệp tiết niệu.

Những điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng cần chuẩn bị (mang theo khi khám)
  • Danh sách các thuốc và thực phẩm bổ sung đang dùng (đơn thuốc, vỏ túi thuốc, v.v.)
  • Kết quả xét nghiệm nước tiểu và cấy nước tiểu trước đây (nếu có)
  • Tiền sử nhiễm trùng đường tiết niệu (số lần, thuốc điều trị, thời gian điều trị)
  • Tiền sử dị ứng (đặc biệt là dị ứng kháng sinh)
  • Khả năng mang thai hoặc tình trạng đang mang thai (nữ giới)
  • Tiền sử quan hệ tình dục gần đây, thay đổi thói quen đi tiểu, có sử dụng ống thông hay không
  • Ghi lại tình trạng sốt, đau mạn sườn, buồn nôn hoặc nôn
• Thông tin cần cung cấp khi hỏi bệnh (các mục nên ghi chú trước để báo cho bác sĩ)
  • Ngày bắt đầu và diễn biến triệu chứng (bắt đầu từ khi nào, mức độ nặng, yếu tố làm nặng lên hoặc thuyên giảm)
  • Màu sắc, mùi của nước tiểu và có tiểu máu hay không
  • Có sử dụng kháng sinh gần đây hay không (trong 3 tháng gần đây)
  • Bệnh mạn tính (đái tháo đường, suy giảm miễn dịch, v.v.)
• Chuẩn bị cho xét nghiệm
  • Lấy nước tiểu giữa dòng (midstream): bỏ phần nước tiểu đầu tiên và hứng phần nước tiểu chảy ra ở giữa dòng
  • Nếu có thể, nhanh chóng nộp mẫu để thực hiện xét nghiệm cấy

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• "Tác dụng phụ của thuốc này (kháng sinh được khuyến cáo) là gì? Tôi lo lắng về phản ứng dị ứng."
• "Sau khi bắt đầu điều trị, khoảng bao lâu thì triệu chứng thuyên giảm? Nếu triệu chứng không cải thiện thì khi nào tôi nên quay lại khám?"
• "Để phòng ngừa tái phát, tôi cần thay đổi điều gì trong lối sống hoặc vệ sinh?"
• "Nếu đang mang thai thì dùng thuốc nào là an toàn?"
• "Tôi cần làm gì trong thời gian chờ kết quả cấy nước tiểu?"

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• "Gần đây các triệu chứng tương tự tái phát nhiều lần. Giữa kháng sinh dự phòng (điều trị liều thấp dài ngày) và các phương pháp dự phòng không dùng kháng sinh, bác sĩ khuyến nghị phương pháp nào?"
• "Nếu triệu chứng không thuyên giảm trong vòng 72 giờ hoặc xuất hiện sốt cao, đau mạn sườn, tôi có cần đến ngay khoa cấp cứu không? Khi xuất hiện triệu chứng nào thì tôi cần lập tức đi khám?"

Thông tin bổ sung (tóm tắt)

• Tiên lượng: Khi được điều trị bằng kháng sinh phù hợp, triệu chứng thường cải thiện trong vòng 48–72 giờ. Tổn thương bàng quang vĩnh viễn hiếm gặp.
• Biến chứng: Viêm bể thận, áp xe thận do nhiễm trùng ngược dòng, hiếm khi nhiễm khuẩn huyết. Có thể xảy ra viêm bàng quang tái phát hoặc nhiễm trùng đường tiết niệu mạn tính.
• Phòng ngừa: Uống đủ nước, lau từ trước ra sau sau khi đi tiểu (theo hướng từ niệu đạo về phía hậu môn), đi tiểu sau khi quan hệ tình dục, hạn chế thụt rửa âm đạo không cần thiết, tránh nhịn tiểu.

(Chẩn đoán và điều trị có thể thay đổi tùy theo tình trạng cá nhân, độ nhạy cảm với kháng sinh tại địa phương và tình trạng lâm sàng. Vui lòng tuân theo kế hoạch điều trị do bác sĩ thăm khám đưa ra.)