Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Viêm kết mạc là tình trạng kết mạc, lớp màng bao phủ bề mặt nhãn cầu và mặt trong mi mắt, bị viêm; biểu hiện lâm sàng và phương pháp điều trị khác nhau tùy theo nguyên nhân.
- Nguyên nhân chính: virus (chủ yếu là adenovirus), vi khuẩn (tụ cầu, liên cầu, tụ cầu vàng, Pseudomonas aeruginosa, v.v.), Chlamydia, lậu cầu, virus herpes simplex, dị ứng (theo mùa hoặc quanh năm), hóa chất·chất kích thích (khói, tia cực tím), nhiễm trùng liên quan đến kính áp tròng, v.v.
- Tóm tắt sinh lý bệnh: Sự giãn mạch, thoát dịch và viêm tế bào ở kết mạc gây đỏ mắt, tiết dịch và cảm giác có dị vật; một số tác nhân gây bệnh có thể xâm lấn giác mạc, gây viêm giác mạc·loét giác mạc và ảnh hưởng đến thị lực.
- Triệu chứng chính: đỏ mắt, ghèn mắt (dịch tiết có mủ màu vàng·xanh là do vi khuẩn, dịch trong như nước là do virus/dị ứng), ngứa (nổi bật trong viêm kết mạc dị ứng), cảm giác kích ứng·có dị vật, chảy nước mắt, sợ ánh sáng (trường hợp nặng), phù kết mạc (nhú·nang lympho), hiếm khi giảm thị lực (khi giác mạc bị xâm lấn).
Phương pháp điều trị (điều trị tiêu chuẩn · thuốc · chăm sóc sinh hoạt · lưu ý)
- Nguyên tắc chung:
- Quyết định điều trị tùy theo mức độ nặng và nguyên nhân. Nếu nghi ngờ giác mạc bị xâm lấn (đau, giảm thị lực, đỏ mắt lan rộng, tổn thương dương tính với fluorescein), cần được bác sĩ nhãn khoa đánh giá ngay.
- Khi nguyên nhân chưa rõ, bệnh nặng hoặc diễn tiến xấu, khuyến nghị nuôi cấy và xét nghiệm độ nhạy cảm với kháng sinh.
- Viêm kết mạc do vi khuẩn:
- Trường hợp nhẹ điều trị ngoại trú: thuốc kháng sinh nhỏ mắt phổ rộng (ví dụ: nhóm quinolone (moxifloxacin, levofloxacin) hoặc chế phẩm aminoglycoside/cephalosporin) 3–4 lần/ngày, thường trong 5–7 ngày.
- Khi nghi ngờ ở trẻ sơ sinh·tác nhân gây bệnh đặc biệt (như lậu cầu), cân nhắc điều trị toàn thân và nhập viện (lậu cầu: dùng ngay ceftriaxone tiêm tĩnh mạch/tiêm bắp/ceftriaxone hoặc điều trị theo hướng dẫn mới nhất).
- Viêm kết mạc do virus:
- Phần lớn điều trị triệu chứng (chườm lạnh, nước mắt nhân tạo, vệ sinh). Những trường hợp có thể cần thuốc kháng virus (như herpes simplex) phải được bác sĩ chuyên khoa kê đơn.
- Viêm kết mạc do adenovirus không có thuốc kháng virus chuyên biệt; khả năng lây nhiễm có thể kéo dài.
- Viêm kết mạc do Chlamydia:
- Người lớn: azithromycin đường uống 1 g liều duy nhất hoặc doxycycline 100 mg 2 lần/ngày trong 7 ngày.
- Trẻ sơ sinh: cần dùng kháng sinh toàn thân (ví dụ: erythromycin đường uống).
- Viêm kết mạc do herpes simplex:
- Điều trị bằng thuốc kháng virus tại chỗ (như trifluridine) hoặc acyclovir (tại chỗ/toàn thân); bắt buộc tuân theo chỉ định của bác sĩ nhãn khoa.
- Viêm kết mạc do lậu cầu:
- Cấp cứu; cân nhắc kháng sinh toàn thân (ví dụ: ceftriaxone), điều trị tại chỗ và nhập viện.
- Viêm kết mạc dị ứng:
- Chườm lạnh, nước mắt nhân tạo, thuốc kháng histamine tại chỗ·thuốc nhỏ mắt phối hợp kháng histamine/ổn định dưỡng bào; nếu nặng, có thể sử dụng steroid tại chỗ trong thời gian ngắn theo đánh giá của bác sĩ chuyên khoa.
- Liên quan đến kính áp tròng:
- Ngừng đeo kính ngay lập tức, vứt bỏ·khử khuẩn hộp kính; nếu nghi ngờ giác mạc bị xâm lấn, cần khám cấp cứu nhãn khoa ngay (nguy cơ mắc tác nhân gây bệnh nghiêm trọng như Pseudomonas aeruginosa, v.v.).
- Chăm sóc sinh hoạt và phòng ngừa lây nhiễm:
- Giữ vệ sinh tay kỹ lưỡng, không dùng chung khăn, mỹ phẩm·gối, không chạm vào mắt, lau dịch tiết bằng gạc sạch.
- Các lưu ý chính:
- Không sử dụng steroid tại chỗ khi chưa loại trừ nhiễm trùng giác mạc (loét giác mạc) (chỉ sử dụng theo hướng dẫn của chuyên gia).
- Trẻ sơ sinh·người sử dụng kính áp tròng có nguy cơ biến chứng cao, vì vậy cần được đánh giá sớm.
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng (khuyến nghị mang theo):
- Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc nhỏ mắt), tiền sử dị ứng, đơn thuốc/kết quả xét nghiệm nhãn khoa gần đây (nếu có), kính áp tròng·hộp kính, ghi chú về thời điểm khởi phát và diễn biến triệu chứng, trường hợp trẻ sơ sinh thì mang thông tin về tình trạng của người mẹ·lịch sử sinh nở.
- Thông tin chính cần cung cấp cho bác sĩ khi khám ngoại trú:
- Ngày bắt đầu triệu chứng, một bên/hai bên, tính chất dịch tiết (trong/dính/có mủ), có đau hay không (đau dữ dội gợi ý giác mạc bị xâm lấn), có giảm thị lực·nhạy cảm với ánh sáng hay không, gần đây có nhiễm trùng đường hô hấp trên·bùng phát theo nhóm (nhà trẻ·trường học) hay không, tiền sử quan hệ tình dục (nguy cơ lậu cầu·Chlamydia), có suy giảm miễn dịch hay không.
- Hướng dẫn về các xét nghiệm có thể thực hiện: khám mắt (sinh hiển vi đèn khe), nhuộm fluorescein (xác định tổn thương giác mạc), xét nghiệm nuôi cấy (khi cần), trẻ sơ sinh được đánh giá tình trạng nhiễm trùng toàn thân.
Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- Hiệu quả dự kiến và các tác dụng phụ có thể xảy ra của thuốc này (thuốc nhỏ mắt/thuốc uống) là gì?
- Thông thường mất bao nhiêu ngày để triệu chứng cải thiện sau khi bắt đầu điều trị? Khi nào tôi cần tái khám?
- Bệnh này có lây cho người khác không? Từ khi nào có thể quay lại nhà trẻ/đi học/đi làm?
- Có khả năng để lại tổn thương vĩnh viễn cho mắt (thị lực) không?
Ví dụ các câu hỏi tùy theo bệnh
- Liên quan đến kính áp tròng: "Từ khi nào tôi có thể đeo lại kính áp tròng? Tôi phải xử lý kính và hộp kính như thế nào?"
- Liên quan đến trẻ sơ sinh/người mẹ: "Cần thực hiện những xét nghiệm nào để tìm nguyên nhân viêm kết mạc ở trẻ sơ sinh, và người mẹ có cần điều trị không? Những triệu chứng nào cần nhập viện·điều trị toàn thân?"