Tên bệnh: Viêm màng ngoài tim (Pericarditis)
1) Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Tình trạng viêm xảy ra ở màng ngoài tim (pericardium), lớp màng bao quanh tim.
- Nguyên nhân chính
- Vô căn/do virus (trong nhiều trường hợp không rõ nguyên nhân hoặc được cho là do virus)
- Do vi khuẩn (hiếm nhưng nặng), do lao (đặc biệt quan trọng ở những khu vực có tỷ lệ mắc lao cao)
- Sau nhồi máu cơ tim (đặc biệt là hội chứng Dressler), xạ trị vùng ngực, chấn thương, sau phẫu thuật
- Các bệnh mô liên kết như lupus ban đỏ hệ thống, viêm khớp dạng thấp
- Suy thận, ung thư (phổi, vú, hệ bạch huyết, v.v.), một số thuốc nhất định (ví dụ: hydralazine, procainamide, v.v.)
- Tóm tắt sinh lý bệnh
- Viêm màng ngoài tim có thể gây hình thành dịch tiết (tràn dịch màng ngoài tim), hoặc nếu dịch tích tụ nhanh có thể gây chèn ép tim (chèn ép tim). Khi tình trạng viêm tái diễn, màng ngoài tim có thể bị tạo sẹo và tiến triển thành viêm màng ngoài tim co thắt.
- Triệu chứng chính
- Đau ngực điển hình (đau nhói, nặng hơn khi hít thở, ho hoặc nằm, giảm khi cúi người về phía trước)
- Khó thở, sốt, mệt mỏi toàn thân
- Khi chèn ép tim xảy ra, có thể có hạ huyết áp, sốc, mạch yếu, tĩnh mạch cảnh nổi, v.v. (các triệu chứng của chèn ép tim)
2) Phương pháp điều trị và lưu ý
- Xử trí ban đầu
- Trường hợp nhẹ, điển hình và không do vi khuẩn: phối hợp thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs, ví dụ: aspirin, ibuprofen) + colchicine (có hiệu quả trong giảm tái phát)
- Nếu đau và viêm kéo dài, sử dụng steroid (khi có nguyên nhân cụ thể hoặc không đáp ứng với NSAID) — khi sử dụng steroid cần cân nhắc nguy cơ tái phát và tác dụng phụ
- Điều trị theo nguyên nhân
- Do vi khuẩn: điều trị bằng kháng sinh thích hợp (dựa trên kết quả nuôi cấy và kháng sinh đồ)
- Do lao: điều trị chống lao (thuốc chống lao)
- Do tự miễn: thuốc ức chế miễn dịch (như steroid, v.v.)
- Thủ thuật/phẫu thuật
- Chọc dò màng ngoài tim (Pericardiocentesis): thực hiện khi có chèn ép tim hoặc cần xét nghiệm dịch để chẩn đoán
- Trường hợp tái phát dai dẳng, co thắt hoặc đã tạo sẹo: cắt một phần hoặc toàn bộ màng ngoài tim (Pericardiectomy)
- Tạo cửa sổ màng ngoài tim (Pericardial window): thủ thuật ngoại khoa hoặc nội khoa nhằm dẫn lưu tràn dịch tái diễn
- Nhập viện và theo dõi
- Theo dõi trong 24–48 giờ đầu (đặc biệt đánh giá nguy cơ hạ huyết áp và chèn ép tim)
- Kiểm tra lượng dịch và dấu hiệu chèn ép bằng điện tâm đồ và siêu âm tim
- Quản lý sinh hoạt và lưu ý
- Trong giai đoạn cấp, tránh hoạt động quá sức và tập luyện nặng
- Thuốc chống đông có nguy cơ gây chảy máu trong màng ngoài tim (tràn dịch có máu), vì vậy nếu cần dùng phải thận trọng theo đánh giá của bác sĩ
- Khi xuất hiện các triệu chứng cấp cứu như sốt, khó thở, hạ huyết áp, cần đến ngay khoa cấp cứu
- Biến chứng
- Chèn ép tim (cấp cứu), viêm màng ngoài tim tái phát, tiến triển thành viêm màng ngoài tim co thắt
3) Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị và các mục cần kiểm tra)
-
Vật dụng cần chuẩn bị
- Danh sách tất cả các thuốc đang dùng (thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và thực phẩm bổ sung)
- Kết quả xét nghiệm trước đây (nếu có kết quả điện tâm đồ, X-quang ngực hoặc siêu âm tim thì chuẩn bị bản sao)
- Nhật ký triệu chứng gần đây (ngày khởi phát, tính chất và mức độ đau, thay đổi liên quan đến tư thế và hô hấp, có hoặc không có sốt)
- Tiền sử bệnh (nhồi máu cơ tim, phẫu thuật tim, tiền sử bệnh lao, xạ trị, bệnh tự miễn)
- Dị ứng và việc có đang dùng thuốc chống đông hay không
-
Ví dụ về các mục tự kiểm tra trước khi đến khám
- Đau ngực có thay đổi theo tư thế không?
- Có từng khó thở, ngất hoặc chóng mặt không?
- Gần đây có mắc bệnh nhiễm trùng (nhiễm trùng đường hô hấp trên) hoặc tiếp xúc với bệnh lao không?
- Có các triệu chứng toàn thân như sốt, sụt cân, đổ mồ hôi ban đêm không?
-
Ví dụ về thông tin cần cho bác sĩ xem tại phòng khám ngoại trú (chuẩn bị thành câu ngắn)
- “Đau ngực bắt đầu từ khi nào và trở nên nặng hơn khi làm gì?”
- “Gần đây bạn có từng bị nhồi máu cơ tim hoặc phẫu thuật vùng ngực không?”
4) Ví dụ về các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- Các tác dụng phụ chính của thuốc này (ví dụ: NSAID, colchicine, steroid) là gì?
- Tình trạng của tôi có cần nhập viện hoặc theo dõi không? Những triệu chứng nào cần đi cấp cứu?
- Nguy cơ tái phát ở mức nào và cần làm gì để giảm tái phát?
- Tôi có cần ngừng thuốc chống đông (hoặc các thuốc đang dùng hiện nay) không?
- Từ khi nào tôi có thể tiếp tục các hoạt động thường ngày và tập thể dục?
5) Ví dụ về các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- Nếu cơn đau ngực của tôi giảm khi thay đổi tư thế (như cúi người về phía trước), đây có phải là đặc điểm của viêm màng ngoài tim không? Cần thực hiện thêm xét nghiệm nào để kiểm tra?
- Tôi có cần chọc dò màng ngoài tim (hút dịch) không, và những rủi ro cũng như lợi ích của thủ thuật này là gì?
- Nếu ở khu vực có tỷ lệ mắc lao cao, có cần xét nghiệm viêm màng ngoài tim do lao (xét nghiệm đờm, CT ngực, xét nghiệm lao, v.v.) không?
- Nếu đang dùng thuốc chống đông, nguy cơ chèn ép tim có cao hơn không? Có cần điều chỉnh việc dùng thuốc không?
Lưu ý: Thông tin này là thông tin y khoa chung; việc chẩn đoán và điều trị cho từng cá nhân phải được quyết định thông qua thăm khám với bác sĩ phụ trách.