Ngạt sơ sinh (Neonatal asphyxia)
1) Giải thích bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Tóm tắt định nghĩa: Là tình trạng tuần hoàn toàn thân của thai nhi hoặc trẻ sơ sinh không được duy trì đầy đủ ở bất kỳ thời điểm nào trước, trong hoặc sau khi sinh, làm cản trở việc cung cấp oxy và loại bỏ carbon dioxide; nếu kéo dài có thể gây tổn thương nhiều cơ quan và tổn thương não.
- Nguyên nhân chính
- Liên quan đến thai nhi: hạn chế tăng trưởng trong tử cung (IUGR), sinh non hoặc sinh quá ngày, bệnh tan máu ở thai nhi, hít phân su, v.v.
- Liên quan đến người mẹ: đái tháo đường thai kỳ, tiền sản giật, huyết áp thấp hoặc cao, xuất huyết, ngộ độc thuốc hoặc rượu, v.v.
- Liên quan đến cuộc sinh: chèn ép hoặc sa dây rốn, nhau bong non hoặc nhau tiền đạo, chuyển dạ khó, vỡ ối sớm, nhiễm trùng, v.v.
- Sinh lý bệnh (tóm tắt): Do tình trạng thiếu oxy, máu được phân phối lại đến các cơ quan trung tâm (não và tim), gây thiếu máu cục bộ ở các cơ quan ngoại vi (thận, đường tiêu hóa, gan, phổi, v.v.) → nếu kéo dài sẽ gây tổn thương thiếu máu cục bộ và thiếu oxy toàn thân → nhiễm toan chuyển hóa, tổn thương tế bào, suy chức năng cơ quan.
- Triệu chứng lâm sàng chính
- Hệ thần kinh trung ương: thay đổi ý thức, ngừng thở hoặc giảm nhịp thở, giảm trương lực cơ, bất thường đồng tử, co giật
- Hệ hô hấp: khó thở, suy phổi, xuất huyết phổi, dấu hiệu hít phân su
- Hệ tim mạch: hạ huyết áp, sốc, rối loạn nhịp tim
- Thận và đường tiêu hóa: thiểu niệu, suy thận cấp, viêm ruột hoại tử, v.v.
- Điện giải và chuyển hóa: nhiễm toan chuyển hóa, hạ đường huyết, rối loạn điện giải, hạ thân nhiệt
2) Phương pháp điều trị
- Điều trị cấp cứu ban đầu (ưu tiên hàng đầu)
- Hồi sức nhanh chóng (đảm bảo đường thở, thông khí [hô hấp nhân tạo], ép tim, dùng thuốc, v.v. theo hướng dẫn hồi sức sơ sinh)
- Duy trì đường thở và oxy hóa thích hợp (tránh cả tình trạng thừa oxy và thiếu oxy)
- Duy trì tuần hoàn (dùng thuốc tăng co bóp cơ tim khi cần), điều chỉnh dịch, điện giải và đường huyết
- Điều trị tích cực
- Theo dõi đa cơ quan và điều trị hỗ trợ tại khoa hồi sức tích cực sơ sinh (điều trị hô hấp, sử dụng máy thở khi cần)
- Dùng thuốc chống co giật khi xảy ra co giật
- Điều trị đồng thời rối loạn điện giải, nhiễm toan, hạ đường huyết và nhiễm trùng
- Khi suy đa cơ quan, điều trị theo từng cơ quan bị ảnh hưởng (chẳng hạn như chạy thận nhân tạo)
- Điều trị hạ thân nhiệt (therapeutic hypothermia)
- Cân nhắc ở trẻ đủ tháng hoặc gần đủ tháng đáp ứng các tiêu chuẩn chỉ định và bị bệnh não thiếu oxy - thiếu máu cục bộ mức độ vừa đến nặng
- Bắt đầu điều trị càng sớm càng tốt (thông thường khuyến cáo trong vòng 6 giờ sau sinh) / thực hiện tại trung tâm chuyên khoa
- Việc xác định đối tượng, phương pháp, chống chỉ định, v.v. cần dựa trên đánh giá của bác sĩ chuyên khoa phụ trách
- Biện pháp phòng ngừa và phục hồi chức năng
- Phòng ngừa nhiễm trùng, duy trì thân nhiệt, quản lý dinh dưỡng, vật lý trị liệu sớm và theo dõi phát triển thần kinh
- Lưu ý (điểm cần chú ý, nguy cơ biến chứng, tự chăm sóc)
- Hồi sức ban đầu mang tính quyết định; nếu trì hoãn, tiên lượng sẽ xấu
- Oxy quá mức (tăng oxy máu) hoặc thông khí nhân tạo quá mức có thể làm nặng thêm tổn thương não (tuân theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa về mục tiêu oxy và thông khí)
- Điều trị hạ thân nhiệt có lợi trong một số điều kiện nhất định nhưng không áp dụng cho tất cả trẻ sơ sinh (cần xác nhận tác dụng phụ và chỉ định)
- Cần theo dõi lâu dài (di chứng thần kinh, đánh giá tăng trưởng và phát triển)
- Tại nhà, khi có dấu hiệu cấp cứu như sốt, hạ thân nhiệt, khó bú đột ngột, co giật, v.v., cần lập tức đến cơ sở y tế
3) Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)
- Đồ cần chuẩn bị
- Hồ sơ sinh (hồ sơ cuộc sinh), điểm Apgar, kết quả khí máu cuống rốn (nếu có), bản sao kết quả xét nghiệm và chẩn đoán hình ảnh (CT/MRI), điện tâm đồ và xét nghiệm máu ngay sau sinh
- Danh sách các thuốc đang sử dụng (bao gồm liều lượng và thời gian dùng thuốc)
- Nhật ký ghi lại tình trạng bú, ngủ và kiểu thở của trẻ sơ sinh (chẳng hạn như các cơn co giật hoặc ngừng thở)
- Hồ sơ điều trị nội trú và tại khoa hồi sức tích cực, giấy tóm tắt xuất viện, hồ sơ tiêm chủng
- Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú
- Kiểm tra gần đây có sốt, khó thở hoặc co giật hay không
- Ghi lại thay đổi về lượng nước tiểu, phân và lượng bú
- Kiểu ngủ và thức cũng như các phản ứng phát triển (nhìn theo, mỉm cười, phát triển ăn dặm và vận động)
- Câu hỏi ví dụ (khuyến nghị người chăm sóc bệnh nhân hỏi khi khám ngoại trú)
- “Gần đây trẻ có bị ngừng thở hoặc tím tái không? Xảy ra bao nhiêu lần và kéo dài bao lâu?”
- “Lượng bú hoặc lượng nước tiểu có giảm không? Thân nhiệt cơ thể thế nào?”
- “Gần đây trẻ có hành vi nghi ngờ là co giật (như run hoặc cứng người đột ngột) không?”
4) Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- “Kết quả và ý nghĩa của các xét nghiệm đánh giá mức độ tổn thương não của con tôi (MRI não/siêu âm não/EEG) là gì?”
- “Tiên lượng ngắn hạn và dài hạn được dự đoán như thế nào? Lịch tái khám theo dõi ra sao?”
- “Các tác dụng phụ chính của thuốc được kê và cách xử trí là gì?”
- “Điều trị hạ thân nhiệt có phù hợp với con tôi không/có khả năng cần thực hiện trong thời gian tới không?”
- “Để phòng ngừa khả năng chậm phát triển, cần bắt đầu các dịch vụ phục hồi chức năng nào (vật lý trị liệu, hoạt động trị liệu, ngôn ngữ trị liệu) và khi nào?”
5) Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- “Khí máu động mạch cuống rốn khi sinh (pH hoặc mức thiếu hụt base) và điểm Apgar dự đoán tiên lượng thần kinh của con tôi như thế nào?”
- “Khi nào được khuyến nghị thực hiện MRI não, và kế hoạch điều trị, phục hồi chức năng cụ thể sẽ thay đổi như thế nào tùy theo kết quả?”
Lưu ý: Thông tin được cung cấp là thông tin y khoa mang tính chung; việc chẩn đoán và điều trị từng bệnh nhân có thể khác nhau tùy thuộc vào đánh giá của bác sĩ nhi khoa, bác sĩ chuyên khoa sơ sinh phụ trách và kết quả xét nghiệm. Nếu có triệu chứng cấp tính (ngừng thở kéo dài, co giật tái diễn, khó thở cấp tính, tím tái, v.v.), hãy lập tức đến cơ sở cấp cứu.