Bệnh tay chân miệng

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Nguyên nhân: Chủ yếu là do nhiễm các loại virus Coxsackie nhóm A (đặc biệt là A16) và Enterovirus 71 (EV‑A71), thuộc nhóm enterovirus.
• Sinh lý bệnh: Virus lây truyền qua dịch tiết đường hô hấp, dịch từ mụn nước, phân và các nguồn khác, xâm nhập vào niêm mạc miệng, da và các mô nông, hình thành loét và mụn nước. Một số trường hợp nhiễm EV‑A71 có thể gây biến chứng ở hệ thần kinh trung ương (viêm màng não, viêm não) hoặc biến chứng thần kinh–hô hấp cấp tính.
• Triệu chứng chính: Sốt, mệt mỏi, chán ăn, loét đau trong miệng (vòm miệng mềm, lưỡi, niêm mạc miệng), phát ban dạng mụn nước ban đỏ ở tay và chân (đôi khi ở mông). Ở trẻ nhỏ, đau có thể khiến trẻ khó bú hoặc ăn uống, làm tăng nguy cơ mất nước. Thời gian ủ bệnh thường khoảng 4–6 ngày.

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc: Hầu hết điều trị triệu chứng (điều trị hỗ trợ). Thuốc kháng virus đặc hiệu không được khuyến cáo là phương pháp điều trị tiêu chuẩn.
• Điều trị bằng thuốc:
  • Thuốc hạ sốt·giảm đau: acetaminophen (Tylenol), khi cần có thể dùng ibuprofen (theo chỉ định của bác sĩ). Không khuyến cáo dùng aspirin cho trẻ em (nguy cơ mắc hội chứng Reye).
  • Thuốc kháng sinh: Chỉ sử dụng khi nghi ngờ có nhiễm khuẩn thứ phát.
• Điều trị tại chỗ và chăm sóc sinh hoạt:
  • Để giảm đau miệng, nên cho trẻ ăn thức ăn mát và mềm (kem, thạch, v.v.). Nếu khó nhai hoặc nuốt, cho ăn từng ít một nhưng thường xuyên.
  • Hỏi ý kiến bác sĩ về việc có thể sử dụng thuốc giảm đau tại chỗ dùng trong miệng tùy theo độ tuổi của trẻ.
  • Bổ sung đủ nước (phòng ngừa mất nước). Khi mất nước nhẹ, khuyến cáo dùng dung dịch bù nước đường uống (ORS).
• Tiêu chuẩn nhập viện/điều trị cấp cứu:
  • Cần lập tức đến phòng cấp cứu/nhập viện nếu có mất nước do không thể ăn uống (lượng nước tiểu giảm, nôn kéo dài, lừ đừ, v.v.), thay đổi ý thức, co giật, khó thở, sốt cao nghiêm trọng hoặc các triệu chứng thần kinh (đau đầu dữ dội·nôn·co giật·hôn mê, v.v.).
• Điều trị dự phòng:
  • Một số quốc gia (ví dụ: Trung Quốc) đã thương mại hóa vaccine phòng EV‑A71, nhưng vaccine này chưa được sử dụng phổ biến trên toàn thế giới (cần kiểm tra khuyến cáo theo khu vực và độ tuổi).

Lưu ý (điểm cần chú ý, nguy cơ biến chứng, tự chăm sóc)

• Lưu ý:
  • Để phòng mất nước, thường xuyên cho uống từng ít nước và đồ uống điện giải. Nếu trẻ không thể ăn uống nghiêm trọng, cần đến cơ sở y tế.
  • Khi có các triệu chứng bất thường như sốt cao hoặc co giật, cần lập tức đến cơ sở y tế.
  • Vì bệnh có thể lây nhiễm, cần thực hiện nghiêm ngặt các biện pháp phòng lây nhiễm như rửa tay, khử khuẩn các bề mặt và sử dụng riêng đồ dùng cá nhân.
• Biến chứng chính:
  • Mặc dù hiếm gặp, nhiễm EV‑A71 có thể gây viêm màng não, viêm não, bệnh tiểu não cấp tính, suy tim phổi cấp tính (phù phổi thần kinh), v.v.
• Mẹo tự chăm sóc:
  • Kiểm soát sốt và đau, uống đủ nước, cho ăn thức ăn mềm và mát, theo dõi lượng nước tiểu và lượng ăn uống trong ngày.

Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm đồ cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Đồ cần chuẩn bị:
  • Danh sách các thuốc hiện đang sử dụng (thuốc kê đơn·không kê đơn·thực phẩm bổ sung)
  • Ghi lại thời điểm khởi phát và diễn biến triệu chứng (bắt đầu sốt, thay đổi lượng ăn, lượng nước tiểu, có nôn hay không, v.v.)
  • Ảnh phát ban/tổn thương trong miệng (giúp đánh giá chính xác hơn)
  • Thông tin về những người vừa tiếp xúc gần đây (người nhà·trẻ cùng nhà trẻ có triệu chứng tương tự, v.v.)
  • Hồ sơ tiêm chủng (nếu có thể)
• Các mục cần kiểm tra trước khi đi khám:
  • Lượng nước tiểu trong 24 giờ (so với kiểu đi tiểu thông thường của trẻ)
  • Lượng thức ăn·nước uống trong 24 giờ gần đây
  • Nhiệt độ cao nhất và trẻ có đáp ứng với thuốc hạ sốt hay không
  • Có hay không các triệu chứng thần kinh·hô hấp bất thường như co giật·giảm ý thức·khó thở

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Virus gây ra bệnh này là gì? Có cần làm thêm xét nghiệm không?
• Với các triệu chứng của trẻ, có cần nhập viện hoặc làm thêm xét nghiệm không?
• Tác dụng phụ của thuốc được kê là gì? Cần sử dụng thuốc hạ sốt như thế nào?
• Khi có nguy cơ mất nước, cần chăm sóc tại nhà như thế nào?
• Bệnh có thể lây sang trẻ khác trong bao lâu? v.v.

Ví dụ các câu hỏi cụ thể theo bệnh

• Con tôi không chịu ăn, vậy đến khi nào có thể xem là vẫn đủ với việc ăn uống bằng đường miệng và cần cân nhắc nhập viện? (Ví dụ: hỏi về các tiêu chí cụ thể như lượng nước tiểu trong ngày·tình trạng nôn kéo dài, v.v.)
• Nếu ngoài sốt·nôn còn xuất hiện đau đầu·chóng mặt·thay đổi ý thức, sẽ cần lập tức thực hiện những xét nghiệm nào? (Câu hỏi về xét nghiệm/xử trí khi nghi ngờ viêm màng não·viêm não)