Bại liệt

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Nguyên nhân: nhiễm trùng cấp tính do virus bại liệt (polio) (thuộc nhóm enterovirus, có 3 type huyết thanh); đường lây truyền chủ yếu là đường phân–miệng (hiếm khi qua giọt bắn).
• Sinh lý bệnh: sau khi nhân lên ở ruột (phần trên), virus xâm nhập hệ thần kinh trung ương qua đường máu, đặc biệt là các neuron vận động (sừng trước tủy sống, nhân vận động ở thân não), gây tổn thương tế bào thần kinh. Do đó, tổn thương neuron vận động khu trú hoặc lan rộng có thể dẫn đến liệt mềm (liệt) tạm thời hoặc vĩnh viễn.
• Triệu chứng chính: thời gian ủ bệnh khoảng 1–2 tuần. Ban đầu là các triệu chứng tiền triệu không đặc hiệu như sốt, đau đầu, đau cơ, đau họng, nôn mửa và tiêu chảy. Sau đó có thể xuất hiện biểu hiện giống viêm màng não vô khuẩn (như cứng gáy) hoặc liệt mềm (cấp tính). Ở thể liệt, yếu cơ vĩnh viễn, teo cơ và biến dạng khớp có thể còn lại tại vùng thần kinh bị tổn thương. Về lâu dài, sau khi đã hồi phục, vài chục năm sau có thể xuất hiện “hội chứng hậu bại liệt” tái phát với các triệu chứng như mệt mỏi, yếu cơ và đau.

Phương pháp điều trị

• Tổng quan: không có thuốc kháng virus đặc hiệu. Điều trị bao gồm chăm sóc hỗ trợ tích cực trong giai đoạn cấp tính, sau đó là phục hồi chức năng (vật lý trị liệu và hoạt động trị liệu), sử dụng nẹp hỗ trợ, v.v.
• Giai đoạn cấp tính (ban đầu)
  • Nhập viện và cách ly (ngăn chặn lây truyền nhiễm trùng), theo dõi dấu hiệu sinh tồn và chức năng hô hấp (cần thở máy khi các cơ hô hấp hoặc cơ nuốt bị tổn thương).
  • Điều trị triệu chứng: hạ sốt và giảm đau, truyền dịch và điều chỉnh điện giải, quản lý dinh dưỡng.
  • Duy trì tư thế cơ thể: theo truyền thống, trong giai đoạn cấp tính, cố định tay chân ở tư thế thoải mái để phòng ngừa biến dạng (ví dụ, nằm trên giường cứng). Nếu người bệnh nhạy cảm với kích thích, nên hạn chế sử dụng nẹp hỗ trợ.
  • Xử trí biến chứng: theo dõi và điều trị viêm phổi, các vấn đề tim mạch, huyết khối, v.v.
• Giai đoạn hồi phục và giai đoạn di chứng (phục hồi chức năng)
  • Tập vận động tầm vận động khớp tăng dần, tăng cường cơ lực, tập lại các chức năng (như tập đi).
  • Hỗ trợ sinh hoạt hằng ngày bằng nẹp hỗ trợ (tức dụng cụ hỗ trợ đi lại, thiết bị hỗ trợ), khung tập đi và các dụng cụ trợ giúp.
  • Kiểm soát đau và co thắt (bao gồm điều trị bằng thuốc).
  • Theo dõi lâu dài: theo dõi cơ lực, chức năng hô hấp và biến dạng xương; cân nhắc phẫu thuật chỉnh hình (khi biến dạng nặng).
• Liên quan đến tiêm chủng
  • Vắc-xin là yếu tố cốt lõi trong phòng ngừa (trong lịch sử đã có vắc-xin bất hoạt (IPV) và vắc-xin sống giảm độc lực đường uống (OPV); nhiều quốc gia hiện thực hiện tiêm chủng chủ yếu bằng IPV). OPV hiếm khi có thể gây liệt do virus có nguồn gốc từ vắc-xin (bại liệt có nguồn gốc từ vắc-xin hoặc VAPP).
• Lưu ý
  • Trong giai đoạn cấp tính, tránh hoạt động quá mức làm nặng thêm triệu chứng; nếu có rối loạn chức năng hô hấp hoặc nuốt, cần đến cơ sở y tế ngay lập tức.
  • Lưu ý nguy cơ lây truyền khi tiếp xúc với người suy giảm miễn dịch.
  • Về lâu dài, nên kết hợp tập luyện phù hợp với nghỉ ngơi, đồng thời tránh sử dụng cơ quá mức (xét trên phương diện phòng ngừa và kiểm soát hội chứng hậu bại liệt).

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng cần chuẩn bị
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn (OTC) và thực phẩm bổ sung)
  • Tiền sử bệnh (đặc biệt là có từng mắc bại liệt khi còn nhỏ hay không, hồ sơ tiêm chủng)
  • Kết quả các xét nghiệm trước đây (như X-quang ngực, kiểm tra hô hấp, đo dẫn truyền thần kinh/điện cơ, xét nghiệm máu, v.v.)
  • Thời điểm khởi phát và diễn tiến của triệu chứng (sốt, vị trí yếu cơ và diễn biến theo thời gian, vấn đề hô hấp/nuốt, v.v.)
  • Ghi chép về thay đổi chức năng (khả năng đi lại, khả năng thực hiện các hoạt động sinh hoạt hằng ngày)
• Chuẩn bị xét nghiệm/tài liệu
  • Các tệp hình ảnh hoặc kết quả xét nghiệm gần đây, hoặc phiếu nhận xét
  • Hồ sơ tiêm chủng (như thẻ tiêm chủng)
• Ảnh và video để cho nhân viên y tế xem khi khám ngoại trú
  • Nếu có biểu hiện bất thường khi đi lại, yếu cơ hoặc biến dạng, ảnh hoặc video ngắn có thể hữu ích cho việc chẩn đoán và lập kế hoạch phục hồi chức năng

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• "Khả năng tình trạng liệt hiện tại của tôi (hoặc của con tôi) hồi phục trong tương lai là bao nhiêu?"
• "Mục tiêu điều trị trước mắt và kế hoạch phục hồi chức năng dài hạn là gì?"
• "Trong giai đoạn cấp tính và quá trình phục hồi chức năng, cần chú ý những hoạt động nào hoặc có những điều gì chống chỉ định?"
• "Những loại vắc-xin cần thiết (cho bản thân và gia đình) là gì, có khuyến nghị tiêm bổ sung không?"
• "Nguy cơ xuất hiện biến chứng (suy hô hấp, biến dạng, đau mạn tính) và phương pháp phòng ngừa là gì?"

Ví dụ các câu hỏi dành riêng cho bệnh

• "Dựa trên kết quả thăm khám thần kinh (điện cơ/đo dẫn truyền thần kinh), cần diễn giải như thế nào về khả năng tình trạng liệt đã xảy ra hồi phục nhờ tái tạo thần kinh?"
• "Đối với tình trạng yếu cơ còn lại hiện nay, nên bắt đầu bằng vật lý trị liệu hay nẹp hỗ trợ, và khi nào cần chỉnh sửa bằng phẫu thuật (ví dụ: giải phóng cơ–gân, chỉnh sửa xương)?"