Tiêu không tự chủ

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Không tự chủ đại tiện là tình trạng phân tự ý thoát ra ngoài mà người bệnh không nhận biết (không tự chủ thụ động) hoặc đại tiện vì không thể nhịn được cảm giác mót đại tiện cấp bách (không tự chủ cấp bách), gây ảnh hưởng đến sinh hoạt. Ở người từ 4 tuổi trở lên, nếu tình trạng rối loạn kiểm soát đại tiện kéo dài từ 3 tháng trở lên thì được xem là không tự chủ đại tiện.
• Nguyên nhân chính
  • Tổn thương cơ thắt hậu môn (tổn thương trong khi sinh, phẫu thuật hậu môn/trực tràng, chấn thương)
  • Tổn thương thần kinh của cơ thắt hoặc sàn chậu (bệnh lý thần kinh ngoại biên, tổn thương thần kinh thẹn, đái tháo đường, đột quỵ, sa sút trí tuệ, v.v.)
  • Giảm cảm giác của trực tràng hoặc rối loạn chức năng chứa của trực tràng (ứ phân, sa trực tràng, v.v.)
  • Tình trạng phân (phân lỏng do tiêu chảy nặng hoặc táo bón mạn tính gây rỉ phân)
  • Các tổn thương quanh hậu môn và trực tràng như khối u, đường rò, áp xe, v.v.
• Sinh lý bệnh (tóm tắt): Sự kết hợp của giảm lực co cơ thắt và rối loạn chức năng cảm giác, chức năng chứa của trực tràng, tổn thương các mạch thần kinh trung ương và ngoại biên, cùng tính chất phân (tiêu chảy, phân co thắt) khiến người bệnh không thể kiểm soát đại tiện.
• Triệu chứng chính: Bẩn quần lót (hơi, phân lỏng, phân rắn), mót đại tiện cấp bách, không tự chủ về đêm, sử dụng miếng lót, thu mình về mặt xã hội và tâm lý, v.v. Các loại triệu chứng được chia thành không tự chủ thụ động (rỉ phân không có cảm giác) và không tự chủ cấp bách (không thể nhịn).

Phương pháp điều trị (điều trị tiêu chuẩn · thuốc · thủ thuật/phẫu thuật · quản lý lối sống · lưu ý)

• Điều trị không phẫu thuật bước đầu (nên thử trước)
  • Điều chỉnh lối sống và chế độ ăn: Ghi lại các thực phẩm đã ăn (để xác định thực phẩm gây triệu chứng), tăng chất xơ (ví dụ: psyllium) để làm phân thành khuôn và ổn định hơn, hạn chế đồ uống và thực phẩm gây tiêu chảy (caffeine, rượu, sản phẩm từ sữa, các sản phẩm chứa sorbitol hoặc xylitol, v.v.), ăn ít một nhưng thường xuyên, uống đủ nước.
  • Điều trị bằng thuốc: Sử dụng thuốc chống tiêu chảy (ví dụ: loperamide) để điều chỉnh số lần đi tiêu và độ đặc của phân, chế phẩm làm tăng thể tích phân (bổ sung chất xơ), khi cần điều chỉnh thuốc làm mềm phân hoặc thuốc nhuận tràng (khi ứ phân do táo bón).
  • Điều chỉnh thói quen đại tiện: Ghi nhật ký đại tiện, tạo thói quen đi tiêu đều đặn (ví dụ: thử đi tiêu sau bữa ăn).
  • Tăng cường cơ sàn chậu (bài tập Kegel) và điều trị phản hồi sinh học: Giúp người bệnh học cách cải thiện chức năng cơ thắt hậu môn thông qua phản hồi thị giác và cảm giác.
  • Điều trị kích thích điện (kích thích điện trực tràng và vùng đáy chậu): Có thể giúp phục hồi sức cơ và cảm giác.
• Điều trị can thiệp và thủ thuật
  • Chất tiêm (chất làm tăng thể tích dạng tiêm): Có thể thử cải thiện bằng phương pháp ít xâm lấn thông qua tiêm thuốc vào ống hậu môn (chỉ định và hiệu quả còn hạn chế).
  • Điều biến thần kinh (ví dụ: kích thích thần kinh cùng, sacral neuromodulation): Là phương pháp điều chỉnh bằng điện, không gây mất khả năng hồi phục, được cân nhắc khi không đáp ứng với thuốc và phục hồi chức năng.
• Điều trị phẫu thuật (khi có khiếm khuyết cấu trúc hoặc điều trị bảo tồn thất bại)
  • Khâu cơ thắt nguyên phát (khi có tổn thương gần đây, chẳng hạn do sinh nở)
  • Tạo hình cơ thắt (kỹ thuật khâu chồng, overlapping sphincteroplasty)
  • Phẫu thuật cải thiện chức năng như phẫu thuật sửa hậu môn phía sau (postanal repair)
  • Đặt cơ thắt hậu môn nhân tạo (được lựa chọn khi cơ thắt bị thiếu hụt nghiêm trọng, có nguy cơ nhiễm trùng)
• Lưu ý và biến chứng
  • Có thể xảy ra nhiễm trùng sau phẫu thuật, phẫu thuật thất bại hoặc tái phát, thay đổi chức năng đại tiện và tiểu tiện
  • Nếu để kéo dài không điều trị, có thể gây kích ứng da, viêm da, nhiễm trùng đường tiết niệu, trầm cảm và cô lập xã hội
  • Hiệu quả điều trị bị hạn chế khi tổn thương thần kinh nghiêm trọng hoặc có bệnh toàn thân đi kèm (sa sút trí tuệ, bệnh thần kinh nặng)
• Tiên lượng: Khác nhau tùy theo nguyên nhân, mức độ nghiêm trọng và mức độ phù hợp của phương pháp điều trị. Nhiều trường hợp cải thiện với điều trị bảo tồn, nhưng nếu có tổn thương cấu trúc của cơ thắt thì cần điều trị phẫu thuật; kết quả thay đổi tùy theo tình trạng của người bệnh.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị · mục cần ghi chép · nội dung cần báo trước cho nhân viên y tế)

• Vật dụng cần chuẩn bị

  • Danh sách thuốc và thực phẩm bổ sung đang dùng (bao gồm liều lượng và thời gian dùng)
  • Tiền sử phẫu thuật và sinh nở (số lần, có sinh bằng dụng cụ (forceps) hoặc rạch tầng sinh môn hay không), tiền sử phẫu thuật hậu môn và trực tràng
  • Bệnh nền (đái tháo đường, bệnh thần kinh, sa sút trí tuệ, đột quỵ, v.v.) và giấy chẩn đoán/giấy giới thiệu (nếu có)
  • Bản sao kết quả xét nghiệm gần đây nếu đã thực hiện (siêu âm hậu môn, đo áp lực hậu môn-trực tràng, MRI, xét nghiệm máu, v.v.)

• Những điều nên ghi chép trước khi khám (khuyến nghị)

  • Nhật ký đại tiện (2–4 tuần): Tần suất rỉ phân, loại rỉ phân (hơi/phân lỏng/phân rắn), thời điểm (ban đêm/ban ngày), tình huống khởi phát (ho, vận động, ăn uống, v.v.)
  • Hình dạng phân (khuyến nghị ghi theo thang phân Bristol), có tiêu chảy hoặc táo bón hay không
  • Tần suất sử dụng miếng lót và thông tin chi tiết (mỗi ngày bao nhiêu miếng, thời điểm thay)
  • Thời điểm bắt đầu triệu chứng và diễn tiến, ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống (hoạt động xã hội, công việc, giấc ngủ)

• Nội dung nhất định phải báo cho nhân viên y tế khi khám

  • Có hay không các triệu chứng cảnh báo như phân có máu, sụt cân, sốt, đau hậu môn dữ dội
  • Các phương pháp điều trị trước đây (thuốc, vật lý trị liệu, phẫu thuật) và hiệu quả/tác dụng phụ

• Ví dụ về câu hỏi bác sĩ có thể hỏi khi khám (chuẩn bị trước sẽ thuận lợi hơn)

  • "Hãy mô tả cụ thể tình huống bị són phân (xảy ra khi nào, bao lâu một lần, trong tình huống nào)."
  • "Gần đây bạn có bắt đầu hoặc ngừng dùng loại thuốc nào không (thuốc nhuận tràng, kháng sinh, thuốc chống trầm cảm, v.v.)?"

Ví dụ về các câu hỏi chung nên hỏi bác sĩ

• Trong trường hợp của tôi, nguyên nhân có khả năng nhất của chứng không tự chủ đại tiện là gì?
• Tôi cần làm thêm những xét nghiệm nào (siêu âm hậu môn, đo áp lực hậu môn-trực tràng, MRI, v.v.)? Mỗi xét nghiệm có thể cho biết điều gì?
• Với điều trị không phẫu thuật (chế độ ăn, thuốc, phản hồi sinh học), mức độ cải thiện dự kiến và thời gian cần thiết là bao lâu?
• Nếu cần phẫu thuật, loại phẫu thuật nào phù hợp, tỷ lệ thành công và nguy cơ biến chứng ở mức nào?
• Trong sinh hoạt hằng ngày, những lưu ý hoặc điều cấm kỵ nào cần thực hiện ngay?

Ví dụ về các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• Trong trường hợp không tự chủ đại tiện xảy ra sau sinh, nếu siêu âm hậu môn xác nhận có tổn thương cơ thắt thì nên cân nhắc phẫu thuật sửa chữa trong thời hạn nào (tại thời điểm nào)?
• Cần thực hiện phản hồi sinh học và phục hồi chức năng sàn chậu trong bao nhiêu tuần/tháng mới có thể đánh giá hiệu quả, và nếu không hiệu quả thì tiêu chuẩn chỉ định cho phương pháp điều trị tiếp theo (điều biến thần kinh hoặc phẫu thuật) là gì?