Viêm gan do độc chất

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tóm tắt định nghĩa: Là thuật ngữ chung chỉ tình trạng viêm gan xảy ra do tế bào gan bị tổn thương bởi các chất từ bên ngoài như thuốc, thuốc thảo dược, thực phẩm bảo vệ sức khỏe, hít hoặc tiêm hóa chất (viêm gan do độc chất, viêm gan do thuốc).
• Nguyên nhân chính: Các chất chuyển hóa độc được tạo ra trong quá trình chuyển hóa thuốc, cơ chế qua trung gian miễn dịch (phản ứng tự miễn do thuốc gây ra), dùng quá liều (ví dụ: acetaminophen), các phương pháp dân gian và sản phẩm bổ sung không rõ nguồn gốc cấp phép hoặc lưu hành.
• Sinh bệnh học: Trong quá trình thuốc được chuyển hóa tại gan (đặc biệt là lưới nội chất và ty thể), độc tính trực tiếp lên tế bào có thể xảy ra hoặc phản ứng miễn dịch có thể được kích hoạt, dẫn đến hoại tử và viêm tế bào gan, ứ mật, và trong trường hợp nặng có thể tiến triển thành suy gan cấp.
• Triệu chứng thường gặp:
  • Có thể bắt đầu mà không có triệu chứng
  • Mệt mỏi, chán ăn, buồn nôn·nôn, đau bụng (vùng hạ sườn phải), sốt
  • Vàng da, nước tiểu sẫm màu, phân xám
  • Phát ban da, đau khớp (khi dùng một số thuốc hoặc xảy ra phản ứng quá mẫn)
  • Khi quá liều acetaminophen: triệu chứng đường tiêu hóa trong vài giờ → sau vài ngày tình trạng nặng lên với vàng da, bệnh não do gan, cổ trướng, v.v.
• Dấu hiệu chẩn đoán: Mối liên quan về mặt thời gian giữa tiền sử dùng thuốc và thời điểm xuất hiện tổn thương gan, đồng thời loại trừ các nguyên nhân viêm gan khác (do virus, rượu, tự miễn, v.v.). Ví dụ về công cụ đánh giá: RUCAM (đánh giá mối quan hệ nhân quả của bệnh gan do thuốc).

Phương pháp điều trị

• Ngừng ngay: Điều quan trọng nhất là ngừng ngay các thuốc bị nghi ngờ (bao gồm thuốc kê đơn/OTC/thuốc thảo dược/thực phẩm bảo vệ sức khỏe).
• Điều trị triệu chứng và theo dõi:
  • Xét nghiệm máu định kỳ (ALT/AST, bilirubin toàn phần·trực tiếp, ALP, GGT, INR, số lượng tế bào máu).
  • Kiểm soát triệu chứng (buồn nôn·nôn, đau, ngứa, v.v.) và quản lý dịch truyền·điện giải.
• Thuốc giải độc đặc hiệu:
  • Quá liều acetaminophen: N-acetylcysteine (NAC) là thuốc giải độc tiêu chuẩn (nếu có thể, dùng sớm sẽ có hiệu quả; thời điểm và đường dùng do bác sĩ quyết định).
• Biểu hiện qua trung gian miễn dịch hoặc giống bệnh tự miễn:
  • Có thể cân nhắc điều trị bằng steroid, nhưng bác sĩ chuyên khoa sẽ quyết định chỉ định và việc có dùng hay không (cân nhắc loại trừ các nguyên nhân khác và nguy cơ nhiễm trùng).
• Trường hợp nặng/suy gan cấp:
  • Khi nghi ngờ suy gan cấp do bệnh não do gan, INR tăng, bilirubin tăng nhanh, v.v., cần nhập viện khẩn cấp và đánh giá ghép gan (cân nhắc ghép gan khi tiên lượng xấu).
• Quản lý sinh hoạt và theo dõi:
  • Tránh rượu và các thuốc gây độc cho gan khác.
  • Ngay cả khi hồi phục, không dùng lại thuốc gây bệnh (cân nhắc khả năng phản ứng chéo).
  • Khi cần, lập kế hoạch tiêm vắc-xin và dùng thuốc sau khi xác nhận chức năng gan đã hồi phục hoàn toàn.
• Lưu ý (trong quá trình điều trị):
  • Hạn chế tự điều trị (các phương pháp dân gian·dùng phối hợp nhiều chế phẩm).
  • Nếu đang dùng thuốc gây độc cho gan trong thời gian dài như thuốc điều trị bệnh lao·thuốc chống ung thư, khuyến nghị xét nghiệm chức năng gan định kỳ (ví dụ: cách nhau vài tuần).

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng·nội dung cần ghi chép và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng/tài liệu cần chuẩn bị:
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, thuốc thảo dược, thực phẩm bảo vệ sức khỏe, thảo dược·sản phẩm bổ sung) — ghi rõ tên thuốc·liều dùng·ngày bắt đầu dùng·ngày ngừng dùng
  • Tiền sử bệnh (bệnh gan, lượng rượu sử dụng, dị ứng thuốc·tiền sử quá mẫn)
  • Kết quả xét nghiệm máu gần đây (ALT, AST, ALP, GGT, bilirubin toàn phần/trực tiếp, INR)
  • Nhật ký thời điểm xuất hiện triệu chứng và thay đổi triệu chứng (ảnh·ngày bắt đầu triệu chứng, v.v.)
  • Tiền sử uống rượu (tần suất·lượng)
• Các câu hỏi nên chuẩn bị trước khi khám ngoại trú (bệnh nhân tự chuẩn bị):
  • Đã bắt đầu dùng loại thuốc nào vào khi nào? Ngày dùng liều cuối cùng là khi nào?
  • Triệu chứng bắt đầu sau bao nhiêu ngày/tuần kể từ khi dùng thuốc?
  • Khi người khác dùng cùng loại thuốc, họ có từng xảy ra phản ứng tương tự không?
  • Gần đây có tiêm chủng, phẫu thuật hoặc tiếp xúc với hóa chất (chẳng hạn tại nơi làm việc) không?

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Khả năng thuốc này (hoặc thành phần này) đã gây tổn thương gan của tôi là bao nhiêu?
• Tiên lượng tình trạng gan hiện tại (khả năng hồi phục hoàn toàn, nguy cơ tổn thương gan lâu dài) như thế nào?
• Trong sinh hoạt hằng ngày, tôi cần tránh những thuốc·thực phẩm·hoạt động nào?
• Sau này tôi cần làm những xét nghiệm nào và với khoảng cách bao lâu một lần?

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• Nếu xảy ra tình huống phải dùng lại một loại thuốc cụ thể đã dùng (tên thuốc), thì đánh giá khả năng dùng thuốc thay thế hoặc dùng lại thuốc đó như thế nào?
• Liều tối đa an toàn của acetaminophen (hoặc thuốc bị nghi ngờ đã dùng) là bao nhiêu, và có được uống rượu khi dùng thuốc hay không?