Viêm tụy cấp tính

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Viêm tụy cấp là tình trạng các enzyme tiêu hóa của tuyến tụy (đặc biệt là trypsin và các enzyme khác) bị hoạt hóa, gây tổn thương cấp tính cho chính tuyến tụy và các mô xung quanh do viêm.
• Nguyên nhân chính
  • Thường gặp nhất: sỏi mật (tắc nghẽn đường mật thoáng qua), uống rượu quá mức
  • Các nguyên nhân khác: tăng triglyceride máu, tăng calci máu, một số thuốc (ví dụ: một số thuốc lợi tiểu, thuốc chống co giật), chấn thương, sau ERCP (nội soi mật tụy ngược dòng), nhiễm trùng, yếu tố di truyền (viêm tụy gia đình) và các nguyên nhân khác
• Tóm tắt cơ chế bệnh sinh: Tắc nghẽn hệ thống đường mật hoặc các yếu tố do rượu và độc chất làm enzyme trong tuyến tụy bị hoạt hóa sớm → phá hủy và viêm → tăng tính thấm mạch, phù nề, hoại tử (khi nặng) và phản ứng viêm toàn thân, có thể dẫn đến suy đa cơ quan
• Triệu chứng chính
  • Điển hình: đau dữ dội vùng bụng trên (vùng thượng vị) — có thể lan ra lưng hoặc vai (bên phải/bên trái), đau nặng hơn khi nằm nên người bệnh thường thích tư thế co gối về phía ngực
  • Triệu chứng kèm theo: buồn nôn và nôn, chướng bụng, sốt, vàng da (trong trường hợp do sỏi mật), phân xám (khi có phân mỡ và rối loạn bài xuất mật)
  • Kết quả xét nghiệm: amylase và lipase máu tăng trên 3 lần so với mức bình thường (đặc biệt lipase có tính đặc hiệu cao hơn), tăng bạch cầu, có thể tăng đường huyết và hạ calci máu
• Đánh giá mức độ nặng: Phân biệt nhẹ ↔ nặng (hoại tử, nhiễm trùng, suy đa cơ quan) dựa trên các chỉ số lâm sàng (BISAP, Ranson và các chỉ số khác) và tình trạng rối loạn chức năng cơ quan

Phương pháp điều trị

• Xử trí ban đầu (cấp cứu) — áp dụng cho tất cả bệnh nhân
  • Nhịn ăn (NPO), bù dịch tĩnh mạch nhanh (dịch tinh thể được khuyến cáo; bù đủ trong 24 giờ đầu), theo dõi dấu hiệu sinh tồn, lượng nước tiểu và chất điện giải
  • Kiểm soát đau: thuốc giảm đau IV (chủ yếu thuộc nhóm opioid), thuốc chống nôn
  • Tích cực xử trí khi cần hỗ trợ oxy và huyết động (nhập ICU khi bệnh nặng)
• Dinh dưỡng
  • Bắt đầu cung cấp dinh dưỡng bằng đường uống (hoặc qua đường mũi [ống thông mũi-dạ dày và dinh dưỡng qua đường ruột]) càng sớm càng tốt (khuyến cáo thử trong vòng 24–48 giờ khi triệu chứng và các chỉ số viêm cải thiện)
• Điều trị dựa trên hình ảnh và xét nghiệm
  • Khi nghi ngờ do sỏi mật (hoặc có vàng da tắc nghẽn hay dấu hiệu viêm túi mật) và trên lâm sàng nghi ngờ tắc nghẽn ống mật hoặc viêm đường mật cấp tăng dần: dẫn lưu đường mật bằng ERCP (nội soi mật tụy ngược dòng). Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp viêm tụy do sỏi mật đều cần ERCP ngay lập tức
  • Chụp CT: giai đoạn đầu chủ yếu hỗ trợ chẩn đoán; khi nghi ngờ hoại tử hoặc biến chứng, chụp CT có thuốc cản quang (thường dễ xác định tổn thương hơn sau 48–72 giờ kể từ khi xuất hiện triệu chứng)
• Kháng sinh
  • Không khuyến cáo sử dụng kháng sinh dự phòng bừa bãi. Khi nhiễm trùng (như hoại tử nhiễm trùng hoặc áp xe) được xác định hoặc nghi ngờ mạnh, cần sử dụng kháng sinh phù hợp
• Điều trị bệnh nặng và biến chứng
  • Hoại tử nhiễm trùng: dẫn lưu dưới hướng dẫn hình ảnh (qua da) → nếu cần, lấy bỏ qua nội soi hoặc phẫu thuật (khuyến cáo phương pháp “step-up”)
  • Khi suy đa cơ quan, điều trị tích cực (hỗ trợ hô hấp, thận và huyết động)
  • Viêm tụy do tăng triglyceride máu: cân nhắc điều trị bằng insulin và thay huyết tương khi cần cấp tính
  • Nang giả tụy và áp xe: dẫn lưu dưới hướng dẫn hình ảnh hoặc dẫn lưu qua nội soi/phẫu thuật
• Phòng ngừa tái phát viêm tụy cấp do sỏi mật
  • Trong trường hợp nhẹ do sỏi mật, khuyến cáo cắt túi mật trong thời gian nằm viện hoặc trong cùng đợt nhập viện khi hồi phục (nếu có thể)
  • Khi đường mật bị tắc và có vàng da/viêm đường mật, thực hiện ERCP sớm
• Quản lý lối sống và lưu ý (dành cho bệnh nhân)
  • Kiêng rượu (bắt buộc nếu nguyên nhân liên quan đến rượu), tránh ăn nhiều chất béo (giai đoạn đầu), uống đủ nước (giai đoạn hồi phục); trao đổi với bác sĩ về việc có nên ngừng thuốc kê đơn và thực phẩm bổ sung hay không
  • Ngừng thuốc bị nghi ngờ gây bệnh

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng cần chuẩn bị (mang theo khi đến bệnh viện)
  • Danh sách các thuốc đang sử dụng (bao gồm thuốc kê đơn, OTC, thuốc thảo dược Hàn Quốc và thực phẩm bổ sung)
  • Kết quả xét nghiệm trước đây (xét nghiệm máu, siêu âm, CT/MRI và các xét nghiệm khác) hoặc hình ảnh/báo cáo nếu có thể
  • Ghi chép thời điểm bắt đầu và diễn biến triệu chứng (mức độ, vị trí, hướng lan và yếu tố khởi phát của cơn đau), tần suất sốt và nôn, thay đổi lượng nước tiểu
  • Tiền sử sử dụng rượu (tần suất và lượng), tiền sử sỏi mật hoặc phẫu thuật túi mật, tiền sử gia đình (viêm tụy và bệnh di truyền)
• Thông tin cần cung cấp cho nhân viên y tế khi khám ngoại trú
  • Nội dung các bữa ăn gần đây (lượng chất béo tiêu thụ), thời điểm bắt đầu dùng thuốc (đặc biệt là các thuốc mới bắt đầu gần đây)
• Ví dụ câu hỏi cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (tự xác nhận khi đến gặp nhân viên y tế)
  • Cơn đau có kéo dài không, có nôn hoặc sốt không, có thay đổi màu nước tiểu hoặc phân không (vàng da và phân mỡ)

Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• Bác sĩ nghĩ nguyên nhân của tình trạng này là gì? (sỏi mật, uống rượu, thuốc, rối loạn chuyển hóa và các nguyên nhân khác)
• Trường hợp của tôi có nặng không, có cần nhập viện hoặc điều trị tích cực không?
• Ngoài điều trị ban đầu được khuyến cáo (nhịn ăn, truyền dịch và giảm đau), cần bổ sung phương pháp điều trị nào khác?
• Thuốc này có những tác dụng phụ gì? (đối với các thuốc dự kiến được sử dụng)
• Nguy cơ tái phát và tiên lượng như thế nào? Tôi cần thay đổi thói quen sinh hoạt nào để giảm nguy cơ tái phát?
• Nếu nguyên nhân là sỏi mật thì nên thực hiện cắt túi mật khi nào?

Ví dụ các câu hỏi tùy theo bệnh

• Nếu bệnh viêm tụy của tôi là do sỏi mật, có cần ERCP ngay lập tức không, và bác sĩ khuyến cáo thực hiện cắt túi mật khi nào?
• Nồng độ triglyceride máu của tôi rất cao. Trong giai đoạn cấp, tôi có cần thay huyết tương hoặc điều trị bằng insulin không?

(Hết)