Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Tóm tắt định nghĩa: Tình trạng chiều dài có thể hấp thu của ruột non bị giảm đáng kể, dẫn đến rối loạn tiêu hóa·hấp thu và các bất thường về dinh dưỡng·nước·điện giải.
- Nguyên nhân chính: Phẫu thuật cắt đoạn ruột (do ngoại khoa), bệnh Crohn·bệnh ruột thiếu máu cục bộ·xoắn ruột (xoay ruột)·hoại tử·ruột ngắn bẩm sinh (ở trẻ sơ sinh), chấn thương hoặc khối u, v.v.
- Tóm tắt sinh lý bệnh: Chiều dài và vị trí của phần ruột non còn lại (đặc biệt là sự hiện diện hay không của van hồi–manh tràng), cũng như phần đại tràng còn lại, có ảnh hưởng quyết định đến khả năng hấp thu và triệu chứng. Do giảm diện tích hấp thu, sự hấp thu calo·protein·lipid·vitamin tan trong chất béo (A,D,E,K)·khoáng chất (canxi·magiê·kẽm)·nước và điện giải bị giảm; có thể kèm theo sự phát triển quá mức của vi khuẩn (SIBO) và tăng tiết axit dạ dày. Phần ruột còn lại cố gắng thích nghi về cấu trúc·chức năng trong khoảng vài tuần~vài tháng.
- Triệu chứng chính: Tiêu chảy mạn tính (liên tục hoặc phân mỡ), sụt cân, đau bụng, suy dinh dưỡng (phù da, giảm sức cơ), thiếu máu, chậm phát triển (ở trẻ em), cùng các biến chứng như sỏi mật·sỏi thận·bất thường chức năng gan.
Phương pháp điều trị
- Giai đoạn cấp tính·giai đoạn đầu (ngay sau phẫu thuật)
- Bổ sung nước·điện giải và ổn định tình trạng (qua đường tĩnh mạch), tiến hành nuôi dưỡng tĩnh mạch toàn phần (TPN) cho đến khi chức năng ruột ổn định.
- Khi tăng axit dạ dày, sử dụng thuốc ức chế tiết axit dạ dày (PPI).
- Điều trị dinh dưỡng (trọng tâm)
- Ban đầu cung cấp dinh dưỡng·nước bằng TPN; sau đó, để thúc đẩy sự thích nghi của ruột, phối hợp dinh dưỡng qua đường ruột hoặc đường miệng với lượng nhỏ càng sớm càng tốt (cho ăn lượng nhỏ, ngắt quãng).
- Giai đoạn thích nghi của ruột (vài tuần~vài tháng): Tăng dần tỷ lệ ăn qua đường miệng/đường ruột, giảm dần TPN.
- Điều chỉnh thành phần dinh dưỡng: Chế độ ăn giàu protein·ít đường·có chứa triglyceride chuỗi trung bình (MCT) (khi tình trạng kém hấp thu chất béo nghiêm trọng), duy trì cân bằng điện giải và dịch thể, cung cấp đủ calo.
- Bổ sung thiếu hụt: Bổ sung và theo dõi định kỳ vitamin tan trong chất béo (A,D,E,K), vitamin tan trong nước (B·C), canxi·magiê·kẽm, v.v.
- Điều trị bằng thuốc
- Kiểm soát tiêu chảy: Thuốc chống tiêu chảy (như loperamide), khi cần có thể dùng codeine, v.v. (theo chỉ định của bác sĩ).
- Tiêu chảy liên quan đến axit mật: Thuốc gắn kết axit mật như cholestyramine, v.v. (có ích khi còn đại tràng).
- Điều trị sự phát triển quá mức của vi khuẩn: Khi nghi ngờ vi khuẩn đường ruột phát triển quá mức, dùng kháng sinh (ví dụ: rifaximin, metronidazole, v.v.) trong thời gian ngắn.
- Điều trị phẫu thuật·can thiệp
- Phẫu thuật kéo dài ruột (ví dụ: Bianchi, STEP, v.v.) — nhằm cải thiện khả năng thích nghi ở một số bệnh nhân.
- Ghép ruột non: Cân nhắc khi không thể tiếp tục TPN lâu dài hoặc có biến chứng nghiêm trọng (suy giảm chức năng gan, nhiễm trùng đường máu tái diễn, v.v.).
- Phòng ngừa và kiểm soát biến chứng
- Liên quan đến TPN: Phòng ngừa nhiễm trùng ống thông tĩnh mạch trung tâm, theo dõi bệnh gan (bệnh đường mật·xơ gan).
- Phòng ngừa sỏi·loãng xương: Quản lý lượng nước, bổ sung canxi·vitamin D, kiểm tra mật độ xương định kỳ.
- Quản lý sinh hoạt
- Ăn các bữa nhỏ thường xuyên, chế độ ăn giàu protein·ít đường, điều chỉnh loại chất béo (sử dụng MCT), uống đủ nước và chất điện giải (khuyến nghị dùng dung dịch bù nước đường uống).
- Hạn chế rượu·hút thuốc, tham khảo ý kiến về thuốc (đặc biệt là các thuốc gây tiêu chảy).
Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm đồ cần chuẩn bị · ví dụ câu hỏi)
- Đồ cần chuẩn bị (khuyến nghị mang theo)
- Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thực phẩm bổ sung·vitamin)
- Hồ sơ phẫu thuật trước đây (nếu có bản sao hồ sơ phẫu thuật ghi rõ vị trí cắt đoạn·chiều dài ruột còn lại, sự hiện diện của van hồi–manh tràng·đại tràng, v.v. thì sẽ hữu ích)
- Ghi chép về thay đổi cân nặng gần đây và nhật ký ăn uống (lượng ăn·tần suất)
- Kết quả các xét nghiệm gần đây (xét nghiệm máu, chức năng gan, điện giải, nồng độ vitamin, xét nghiệm phân, v.v.)
- Thông tin về việc có sử dụng ống thông hay không (thông tin liên quan đến ống thông tĩnh mạch trung tâm)
- Các triệu chứng/tài liệu cần báo trước cho bác sĩ khi khám ngoại trú
- Số lần và dạng tiêu chảy mỗi ngày (có phân mỡ hay không), lượng nước tiểu, triệu chứng mất nước (chóng mặt, hạ huyết áp), sốt hoặc triệu chứng nhiễm trùng.
- Thời gian sử dụng TPN và các vấn đề gặp phải (nhiễm trùng, tăng chỉ số chức năng gan, v.v.).
- Ví dụ câu hỏi (các nội dung bệnh nhân có thể trực tiếp hỏi bác sĩ khi khám ngoại trú)
- “Dựa trên thay đổi cân nặng gần đây và tần suất tiêu chảy, tôi nên điều chỉnh kế hoạch như thế nào?”
- “Tôi có thể tiếp tục dùng các thực phẩm bổ sung·thuốc đang sử dụng không?”
- “Có biết chiều dài phần ruột còn lại và sự hiện diện của van hồi–manh tràng hay không?”
Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- “Dựa trên tình trạng dinh dưỡng hiện tại của tôi (cân nặng, kết quả xét nghiệm máu), tôi có cần tiếp tục TPN hay có thể chuyển sang ăn qua đường miệng không?”
- “Tác dụng phụ và những điều cần lưu ý khi sử dụng lâu dài các thuốc đang dùng (ví dụ: thuốc chống tiêu chảy, kháng sinh) là gì?”
- “Tôi cần định kỳ thực hiện những xét nghiệm nào (chức năng gan, vitamin, điện giải, mật độ xương, v.v.)?”
- “Có những quy tắc sinh hoạt nào giúp giảm nhiễm trùng hoặc biến chứng gan liên quan đến TPN?”
Ví dụ các câu hỏi tùy chỉnh theo bệnh
- “Theo hồ sơ phẫu thuật, chiều dài ruột non còn lại là bao nhiêu, van hồi–manh tràng và đại tràng còn lại không? (Thông tin này làm thay đổi tiên lượng·kế hoạch điều trị.)”
- “Dựa trên tình trạng tiêu chảy·dinh dưỡng hiện tại, sau khi ruột thích nghi thì khi nào nên cân nhắc ngừng TPN hoặc thực hiện ghép ruột non·phẫu thuật kéo dài ruột?”