Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Bệnh nhiễm trùng trong đó hình thành ổ mủ (áp-xe) trong mô não.
- Nguyên nhân và bệnh sinh:
- Nguồn lây nhiễm: xảy ra do sự lan rộng liên tục của nhiễm trùng tại chỗ (viêm tai giữa, viêm xoang, v.v.) hoặc lan truyền theo đường máu (viêm nội tâm mạc, nhiễm trùng phổi, nhiễm trùng từ ổ xa).
- Tác nhân gây bệnh chính: liên cầu khuẩn, tụ cầu khuẩn, vi khuẩn kỵ khí (gần đây gia tăng), trong một số trường hợp là nhiều chủng vi khuẩn.
- Suy giảm miễn dịch, bệnh tim (viêm nội tâm mạc, bệnh tim bẩm sinh), nhiễm trùng mạn tính ở đầu hoặc xoang・tai giữa là các yếu tố nguy cơ.
- Triệu chứng chính:
- Đau đầu (nặng dần), sốt (từ sốt nhẹ đến sốt cao), buồn nôn・nôn, thay đổi tính cách・hành vi, thiếu hụt thần kinh khu trú (như liệt nửa người), co giật, cứng gáy (hiếm gặp).
- Triệu chứng biểu hiện đa dạng tùy theo kích thước và vị trí của ổ áp-xe.
Phương pháp điều trị
- Nguyên tắc chẩn đoán (liên kết với điều trị):
- Chẩn đoán hình ảnh (CT hoặc MRI) là quan trọng nhất. Nếu có dấu hiệu giãn não thất hoặc tăng áp lực nội sọ, chọc dò thắt lưng (xét nghiệm dịch não tủy) thường chống chỉ định (nguy cơ thoát vị não).
- Khi cần, tiến hành nuôi cấy bằng cách hút áp-xe hoặc sinh thiết để xác định độ nhạy cảm với kháng sinh.
- Điều trị bằng kháng sinh:
- Nếu xác định được vi khuẩn gây bệnh, sử dụng kháng sinh đích theo độ nhạy cảm.
- Nếu chưa xác định được vi khuẩn gây bệnh, bắt đầu dùng kháng sinh phổ rộng theo kinh nghiệm (ví dụ: cephalosporin thế hệ 3 + metronidazole ± vancomycin), sau đó điều chỉnh theo kết quả nuôi cấy.
- Thông thường sử dụng kháng sinh đường tĩnh mạch trong ít nhất 6–8 tuần (có thể kéo dài tùy theo kích thước tổn thương・đáp ứng lâm sàng).
- Phẫu thuật・thủ thuật:
- Hút qua da (định vị lập thể): nhằm giảm áp lực và nuôi cấy đối với áp-xe đã hình thành vỏ; có thể hút nhiều lần.
- Phẫu thuật cắt bỏ: được cân nhắc khi áp-xe lớn (gây hiệu ứng khối), đa ổ・không cải thiện với kháng sinh・hút, hoặc dễ tiếp cận.
- Quyết định phẫu thuật dựa trên vị trí, kích thước và tình trạng bệnh nhân (ý thức・nguy cơ gây mê).
- Điều trị hỗ trợ:
- Nếu có co giật, sử dụng thuốc chống co giật (khi cần cân nhắc điều trị dài hạn).
- Nếu phù não/tăng áp lực nội sọ nghiêm trọng, sử dụng steroid (thận trọng)・kiểm soát áp lực nội sọ.
- Điều trị tích cực và phục hồi chức năng (nhằm hồi phục thiếu hụt thần kinh).
- Lưu ý (điểm cần thận trọng khi điều trị):
- Chọc dò thắt lưng chống chỉ định khi nghi ngờ tăng áp lực nội sọ hoặc tổn thương khu trú.
- Người suy giảm miễn dịch, áp-xe nhiều ổ, vỡ vào não thất, v.v. có nguy cơ tiên lượng xấu cao, cần điều trị tích cực.
- Ngay cả sau điều trị, di chứng thần kinh (co giật, rối loạn nhận thức・vận động, thay đổi tính cách) vẫn có thể tồn tại, vì vậy cần theo dõi định kỳ.
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị・ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng nên mang theo:
- Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn・thuốc không kê đơn・thực phẩm bổ sung) và thông tin dị ứng thuốc
- Kết quả xét nghiệm hoặc hình ảnh trước đây (CD hoặc báo cáo)
- Tiền sử nhiễm trùng gần đây (viêm tai giữa・viêm xoang・nhiễm trùng răng miệng・nhiễm trùng tim, v.v.) và tiền sử điều trị
- Thời điểm bắt đầu triệu chứng và diễn biến (ghi chép nhiệt độ cơ thể, có xảy ra co giật hay không, vùng bị yếu, v.v.)
- Bệnh nền (bệnh tim, tiểu đường, điều trị ức chế miễn dịch, v.v.) và tiền sử hút thuốc・uống rượu・sử dụng thuốc
- Thông tin cung cấp cho bác sĩ khi khám ngoại trú (ví dụ câu hỏi bệnh nhân nên tự chuẩn bị câu trả lời):
- Các triệu chứng bắt đầu từ khi nào? (diễn biến theo ngày・theo giờ)
- Gần đây bạn có từng được chẩn đoán nhiễm trùng tai・mũi・răng・ngực hoặc viêm nội tâm mạc không?
- Gần đây bạn có dùng kháng sinh hoặc thuốc ức chế miễn dịch không?
- Bạn có từng bị co giật không? Có kết quả chẩn đoán hình ảnh (C/T, MRI) không?
- Có giảm ý thức, đau đầu dữ dội, nôn lặp đi lặp lại hoặc thiếu hụt thần kinh cấp tính không?
Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- Các tác dụng phụ có thể xảy ra của thuốc này (kháng sinh) là gì?
- Có cần điều trị nội trú không? Thời gian nằm viện khoảng bao lâu?
- Thời gian điều trị bằng kháng sinh và việc theo dõi định kỳ (chẩn đoán hình ảnh) sẽ được thực hiện như thế nào?
- Khi xảy ra co giật, cần xử trí như thế nào và có cần dùng thuốc chống co giật không (có cần dùng dài hạn không)?
- Tiên lượng lâu dài và khả năng để lại di chứng thần kinh ở mức độ nào?
Ví dụ các câu hỏi tùy theo bệnh
- "Ổ áp-xe của tôi được cho là bắt nguồn từ nguyên nhân nào (viêm tai giữa・viêm xoang・viêm nội tâm mạc・lan truyền theo đường máu, v.v.)? Cần làm những xét nghiệm nào để xác định nguyên nhân?"
- "Trong trường hợp của tôi, có thuộc điều kiện được khuyến nghị hút áp-xe (hoặc phẫu thuật cắt bỏ) không? Nguy cơ của phẫu thuật và lợi ích dự kiến là gì?"