Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Tóm tắt định nghĩa: Đây là bệnh xảy ra khi cục máu đông hình thành trong tĩnh mạch, chẳng hạn như tĩnh mạch ở chân, di chuyển theo dòng máu đến động mạch phổi và làm tắc động mạch phổi hoặc các nhánh của động mạch này, gây mất cân bằng thông khí–tưới máu ở phổi và làm tăng gánh nặng cho tâm thất phải.
- Nguyên nhân/yếu tố nguy cơ chính: Phẫu thuật·chấn thương·nằm lâu trên giường (bất động), ung thư và điều trị chống ung thư, tiền sử thuyên tắc huyết khối tĩnh mạch, tiền sử gia đình, mang thai·sau sinh, thuốc tránh thai đường uống·liệu pháp thay thế hormone, béo phì, hút thuốc, các bệnh nội khoa như suy tim·suy thận, catheter tĩnh mạch trung tâm, v.v.
- Sinh lý bệnh (tóm tắt): Khi các động mạch phổi ngoại vi bị tắc nghẽn bởi cục máu đông, tưới máu tại vùng bị tắc giảm, gây ra sự không tương xứng giữa thông khí và tưới máu, đồng thời làm suy giảm trao đổi oxy. Gánh nặng tác động lên tâm thất phải (do sức cản mạch phổi tăng) có thể gây suy giảm chức năng tâm thất phải·sốc.
- Triệu chứng chính: Khó thở đột ngột, đau ngực (đặc biệt là đau ngực kiểu màng phổi·đau khi hô hấp), nhịp tim nhanh, vã mồ hôi·lo âu, ngất hoặc triệu chứng tiền ngất, ho ra máu (quan sát thấy ở khoảng 20% trường hợp), ho. Trong trường hợp nặng có thể xảy ra hạ huyết áp·sốc hoặc ngừng tim.
Phương pháp điều trị
- Điều trị cấp cứu ban đầu
- Cung cấp oxy và ổn định dấu hiệu sinh tồn. Khi hạ huyết áp·sốc, cần điều trị cấp cứu và quản lý tại ICU.
- Điều trị chống đông (điều trị cơ bản)
- Giai đoạn cấp tính: Sử dụng heparin không phân đoạn đường tĩnh mạch (LMWH) hoặc heparin không phân đoạn (IV).
- Thuốc chống đông đường uống: Warfarin (theo dõi INR khi điều trị duy trì), hoặc thuốc chống đông đường uống tác động trực tiếp (DOACs: rivaroxaban, apixaban, v.v.) — lựa chọn tùy theo tình trạng bệnh nhân và chống chỉ định (mang thai, suy giảm chức năng thận nặng, v.v.).
- Tiêu sợi huyết/lấy huyết khối cơ học
- Khi thuyên tắc phổi mức độ lớn gây bất ổn huyết động (hạ huyết áp nặng·sốc hoặc suy thất phải), cân nhắc dùng thuốc tiêu sợi huyết đường tĩnh mạch (ví dụ: tPA).
- Nếu chống chỉ định hoặc thất bại với tiêu sợi huyết, có thể tiến hành lấy huyết khối cấp cứu (phẫu thuật lấy huyết khối động mạch phổi) hoặc lấy huyết khối qua catheter.
- Biện pháp hỗ trợ/dự phòng
- Đặt phễu lọc tĩnh mạch chủ dưới (IVC): Cân nhắc khi không thể điều trị chống đông hoặc khi bệnh tái phát.
- Phục hồi chức năng·đi bộ nhanh, mang vớ áp lực (nhằm mục đích dự phòng, giúp phòng ngừa DVT).
- Thời gian điều trị (hướng dẫn chung)
- Khi nguyên nhân (yếu tố khởi phát) là một sự kiện tạm thời rõ ràng (ví dụ: phẫu thuật): thường là 3 tháng.
- Khi không rõ nguyên nhân (không có yếu tố khởi phát) hoặc nguy cơ tái phát cao: cân nhắc điều trị chống đông dài hạn (đôi khi suốt đời), cần cân bằng với nguy cơ chảy máu.
- Lưu ý (khi điều trị)
- Nguy cơ chảy máu liên quan đến thuốc chống đông (cần đánh giá và theo dõi nguy cơ).
- Khi dùng warfarin, cần lưu ý tương tác thuốc·thực phẩm và xét nghiệm INR định kỳ.
- Chiến lược điều trị khác nhau ở các nhóm đặc biệt như người mang thai·đang cho con bú·bệnh nhân ung thư (cần trao đổi với bác sĩ chuyên khoa).
- Nguy cơ biến chứng
- Cấp tính: Sốc, ngừng tim, thiếu oxy máu nặng.
- Mạn tính: Tăng áp động mạch phổi thứ phát, tâm phế (phì đại/suy tâm thất phải), xơ hóa phổi/suy giảm chức năng phổi sau nhồi máu phổi.
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và các câu hỏi mẫu)
- Thông tin/vật dụng cần mang theo
- Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn·OTC·thuốc thảo dược Hàn Quốc·thực phẩm bổ sung) và thời điểm dùng gần nhất
- Kết quả xét nghiệm trước đây (CT, V/Q scan, D-dimer, siêu âm tim, hồ sơ phẫu thuật, v.v.) hoặc bản sao báo cáo
- Tiền sử chảy máu (xuất huyết tiêu hóa, xuất huyết não, v.v.) và tiền sử truyền máu
- Tình trạng mang thai (hoặc khả năng mang thai), tình trạng cho con bú
- Thời điểm khởi phát và diễn tiến triệu chứng (bắt đầu khi nào, nặng lên ở mức độ nào), mức độ khó thở (khi hoạt động·khi nghỉ ngơi), tính chất đau ngực
- Thay đổi thói quen sinh hoạt (gần đây đi đường dài·phẫu thuật·nhập viện·bất động, v.v.)
- Danh sách kiểm tra cần tổng hợp khi đi khám ngoại trú
- Thời điểm bắt đầu triệu chứng và các yếu tố làm triệu chứng nặng lên·thuyên giảm
- Các triệu chứng chính đang gặp (khó thở, đau ngực, ho ra máu, v.v.)
- Có hay không các triệu chứng chảy máu (bầm tím, chảy máu nướu, tiểu ra máu, v.v.)
- Các yếu tố nguy cơ huyết khối (ung thư, dùng thuốc hormone, tiền sử gia đình, v.v.)
- Câu hỏi mẫu (những điều bệnh nhân nên hỏi bác sĩ)
- “Nếu hiện đang có triệu chứng thì tôi có cần đến phòng cấp cứu không?”
- “Các thuốc đang dùng (ví dụ: aspirin) có ảnh hưởng đến điều trị chống đông không?”
Các câu hỏi chung mẫu để hỏi bác sĩ
- Hiệu quả mong đợi và các tác dụng phụ chính của thuốc này là gì? (Ví dụ: nguy cơ chảy máu, ảnh hưởng đến gan·thận, v.v.)
- Cần điều trị chống đông trong bao lâu? Điều kiện để ngừng thuốc là gì?
- Nếu đang mang thai hoặc có kế hoạch mang thai thì phương pháp điều trị sẽ thay đổi như thế nào?
- Khi nguy cơ chảy máu cao, các phương pháp điều trị thay thế (như phễu lọc IVC) được khuyến nghị trong trường hợp nào?
- Khi nào và với tần suất bao lâu cần thực hiện các xét nghiệm theo dõi (CT/siêu âm tim/D-dimer, v.v.)?
Câu hỏi mẫu theo từng bệnh
- Trên các xét nghiệm hiện tại (siêu âm tim·CT, v.v.) có xác nhận suy giảm chức năng tâm thất phải (hoặc tăng áp động mạch phổi) hay không, và mức độ có cần tiêu sợi huyết hoặc can thiệp tích cực hay không?
- Yếu tố khởi phát của lần thuyên tắc phổi này chưa rõ ràng. Có cần làm thêm xét nghiệm khuynh hướng huyết khối (di truyền·mắc phải) không? Các loại xét nghiệm và thời điểm thực hiện như thế nào?