Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Tất cả hành vi do người chăm sóc (hoặc người lớn) thực hiện làm tổn hại đến sự an toàn về thể chất, tinh thần, tình dục hoặc sự phát triển bình thường của trẻ (bao gồm bạo hành thể chất, bạo hành cảm xúc, xâm hại tình dục, bỏ bê và bỏ rơi).
- Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ
- Yếu tố từ cha mẹ: từng bị bạo hành trong thời thơ ấu, vấn đề về rượu hoặc ma túy, không kiểm soát được cảm xúc, bệnh tâm thần (như trầm cảm, lo âu), ham muốn tình dục bất thường, v.v.
- Yếu tố từ trẻ: sinh non, dị tật, khuyết tật, chậm phát triển, nhu cầu chăm sóc cao (thường xuyên quấy khóc, vấn đề về giấc ngủ), hành vi có vấn đề, v.v. có thể làm tăng gánh nặng chăm sóc và trở thành yếu tố nguy cơ (tùy trường hợp, đây là nguyên nhân hay hậu quả có thể khác nhau).
- Yếu tố gia đình và xã hội: các vấn đề về cấu trúc gia đình như gia đình đơn thân, gia đình có thành viên vị thành niên, gia đình tái hôn, sự cô lập với xã hội, văn hóa chấp nhận việc đánh phạt, thiếu sự hỗ trợ từ những người xung quanh, v.v.
- Sinh lý bệnh (ảnh hưởng)
- Tổn thương thể chất: bầm tím, gãy xương, bỏng, tổn thương tủy sống và não (như hội chứng trẻ bị rung lắc).
- Thay đổi về phát triển thần kinh và đáp ứng với stress: bất thường trục HPA do stress mạn tính, chậm phát triển cảm xúc, nhận thức và kỹ năng xã hội, rối loạn gắn bó, có khả năng gây PTSD.
- Các triệu chứng chính (thể chất và hành vi)
- Dấu hiệu thể chất: vết thương, vết bỏng hoặc gãy xương không thể giải thích, tiền sử chấn thương lặp lại, không tuân thủ điều trị, v.v.
- Dấu hiệu cảm xúc và hành vi: thu mình hoặc quá hung hăng, sợ người khác, trốn học, trộm cắp, đái dầm, thoái lui, rối loạn giấc ngủ, thay đổi tính cách đột ngột, tự làm hại bản thân, có ý định hoặc hành vi tự sát, v.v.
- Dấu hiệu nghi ngờ bị xâm hại tình dục: hiểu biết hoặc hành vi tình dục bất thường, tổn thương cơ quan sinh dục, bệnh lây truyền qua đường tình dục, mang thai, v.v.
Phương pháp điều trị và lưu ý
- Nguyên tắc chung
- Trước tiên phải bảo đảm an toàn: xác định trẻ có đang gặp nguy hiểm tức thời hay không (trong tình huống khẩn cấp, tiến hành xử trí cấp cứu và liên hệ với cơ quan bảo vệ trẻ em hoặc cảnh sát). Nhân viên y tế có nghĩa vụ pháp lý phải báo cáo (theo quy định của từng quốc gia và khu vực).
- Tiếp cận đa chuyên khoa: phối hợp với khoa nhi, cấp cứu, tâm thần (tâm thần trẻ em và thanh thiếu niên), da liễu, ngoại khoa, sản phụ khoa (khi nghi ngờ xâm hại tình dục), dịch vụ công tác xã hội và cơ quan chuyên trách bảo vệ trẻ em, khoa pháp y.
- Điều trị y tế
- Điều trị chấn thương: xử lý vết thương, cố định hoặc phẫu thuật gãy xương, điều trị bỏng, đánh giá tổn thương thần kinh (chẩn đoán hình ảnh não và đánh giá bởi khoa ngoại thần kinh).
- Liên quan đến xâm hại tình dục: khám thể chất và tiến hành pháp y (thu thập mẫu), xét nghiệm bệnh lây truyền qua đường tình dục (chlamydia, lậu, HIV, HBV, v.v.), tránh thai khẩn cấp và khi cần PEP HIV (tùy thời điểm phơi nhiễm và mức độ nguy cơ), tiêm chủng (ví dụ: cân nhắc viêm gan B và HPV).
- Điều trị sức khỏe tâm thần: điều trị dựa trên sang chấn (ví dụ: TF-CBT: liệu pháp nhận thức hành vi tập trung vào sang chấn), liệu pháp tương tác cha mẹ-trẻ (PCIT), chỉ sử dụng thuốc theo đánh giá của chuyên gia khi có các triệu chứng tâm thần đi kèm (trầm cảm, lo âu, ADHD, v.v.).
- Can thiệp xã hội và pháp lý
- Kết nối với cơ quan bảo vệ trẻ em và dịch vụ công tác xã hội, xem xét nơi ở bảo vệ (nơi tạm trú hoặc gia đình chăm sóc thay thế), hỗ trợ thủ tục pháp lý (như điều tra và chuẩn bị lời khai tại tòa).
- Quản lý sinh hoạt và trị liệu gia đình
- Giáo dục cha mẹ, điều trị stress và nghiện, lập kế hoạch an toàn trong gia đình, kết nối với các nguồn lực cộng đồng.
- Lưu ý và biến chứng
- Không được trì hoãn việc bảo toàn bằng chứng (cần tiến hành xét nghiệm và chụp ảnh), đồng thời cần tránh để trẻ phải kể lại sự việc nhiều lần trong quá trình điều tra.
- Biến chứng lâu dài: các vấn đề sức khỏe tâm thần mạn tính (trầm cảm, lo âu, PTSD, rối loạn sử dụng chất), chậm phát triển, vấn đề trong quan hệ giữa người với người và học tập, tăng nguy cơ tự làm hại bản thân và thực hiện hành vi phạm tội.
- Nhân viên y tế phải tiếp cận một cách khách quan, không định kiến, và đặt sự an toàn của trẻ lên hàng đầu.
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị, hồ sơ và ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng cần chuẩn bị (khuyến nghị mang theo)
- Danh sách các loại thuốc đang dùng (thuốc kê đơn và không kê đơn) cùng hồ sơ dị ứng.
- Bản sao hồ sơ khám chữa bệnh và kết quả xét nghiệm trước đây (như hình ảnh chẩn đoán và giấy chẩn đoán).
- Thời điểm và diễn biến xuất hiện vết thương hoặc triệu chứng (dòng thời gian theo từng khoảng thời gian), ảnh chụp vết thương (nếu có thể, ghi rõ ngày chụp).
- Hồ sơ điểm danh ở trường, ghi chép quan sát của giáo viên hoặc giáo viên nhà trẻ (nếu có).
- Thông tin và số liên lạc của người chăm sóc, thành viên gia đình, tình hình chăm sóc (có người lớn khác tham gia hay không).
- Nội dung cần xác nhận khi khám ngoại trú (thông tin cần báo trước cho nhân viên y tế)
- Thời điểm chính xác và diễn biến của chấn thương hoặc triệu chứng xảy ra gần đây (bao gồm ai có mặt trong tình huống đó).
- Có từng xảy ra sự việc tương tự trước đây hay không và trẻ đã được điều trị hay chưa.
- Thời điểm bắt đầu và biểu hiện của những thay đổi về hành vi, giấc ngủ, cảm giác thèm ăn và đời sống học đường của trẻ.
- Mức độ an toàn của trẻ (mối đe dọa hiện tại có còn tiếp diễn hay không), và khả năng tách trẻ khỏi người chăm sóc.
- Hướng dẫn phỏng vấn
- Phỏng vấn trẻ phải phù hợp với lứa tuổi và được tiến hành theo cách không gây sang chấn. Nếu cần thu thập bằng chứng, nhân viên y tế sẽ giải thích trước rồi tiến hành.
- Nếu có thể, bố trí nhân viên phiên dịch và tư vấn tâm lý.
Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- Mức độ nguy hiểm về thể chất hiện tại của trẻ là bao nhiêu? Trẻ có cần được bảo vệ ngay lập tức không?
- Cần thực hiện những xét nghiệm nào để chẩn đoán (như chẩn đoán hình ảnh, xét nghiệm máu, xét nghiệm bệnh lây truyền qua đường tình dục, v.v.)?
- Kế hoạch điều trị vết thương hoặc gãy xương là gì? Có cần phẫu thuật hoặc nhập viện không?
- Phương pháp điều trị sức khỏe tâm thần nào được khuyến nghị? Nếu cần dùng thuốc, tác dụng phụ là gì?
- Quy trình báo cáo và bảo vệ được tiến hành như thế nào, và những thông tin nào sẽ được cung cấp cho cha mẹ hoặc người chăm sóc?
- Lịch theo dõi trong tương lai và việc kết nối với các nguồn lực giáo dục, phúc lợi xã hội sẽ được thực hiện như thế nào?
Ví dụ các câu hỏi tùy theo bệnh
- Khi nghi ngờ bạo hành thể chất
- Dựa trên hình dạng và thời điểm lành của vết thương (hoặc gãy xương) này, khả năng đây là tai nạn ngoài ý muốn là bao nhiêu?
- Cần kiểm tra thêm tiền sử chấn thương nào trước đây hoặc những bộ phận khác trên cơ thể nào?
- Khi nghi ngờ xâm hại tình dục
- Nếu thời điểm phơi nhiễm gần đây là vài giờ hoặc vài ngày trước, cần ưu tiên điều trị và xét nghiệm cấp cứu nào (tránh thai khẩn cấp, xét nghiệm bệnh lây truyền qua đường tình dục, DNA, v.v.)?
- Xét nghiệm pháp y (thu thập bằng chứng) được tiến hành ở đâu, theo quy trình nào và kết quả sẽ được bảo quản ra sao?
(Khi cần, nhân viên y tế sẽ điều chỉnh thứ tự ưu tiên của xét nghiệm và điều trị tùy theo độ tuổi, triệu chứng và thời điểm phơi nhiễm của trẻ. Nếu nghi ngờ có nguy hiểm khẩn cấp, hãy ngay lập tức liên hệ với phòng cấp cứu, cơ quan bảo vệ trẻ em, cảnh sát hoặc các cơ quan liên quan khác.)