Lệ thuộc rượu

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tóm tắt định nghĩa: Tình trạng trong đó sự phụ thuộc về hành vi và thể chất (dung nạp‧cai rượu), mất khả năng kiểm soát việc uống rượu, cùng suy giảm chức năng xã hội và nghề nghiệp kéo dài do sử dụng rượu trong thời gian dài.
• Nguyên nhân và sinh lý bệnh: Khuynh hướng di truyền (đóng góp di truyền khoảng 60%), tương tác với các yếu tố môi trường và tâm lý xã hội. Những thay đổi trong các hệ thống chất dẫn truyền thần kinh như dopamine, opioid và GABA làm thay đổi mạch tưởng thưởng và mạch ức chế, từ đó hình thành sự phụ thuộc.
• Triệu chứng chính: Dung nạp (cần uống nhiều hơn để đạt cùng một hiệu quả), hội chứng cai (lo âu‧mất ngủ‧vã mồ hôi lạnh‧run, trường hợp nặng có thể co giật‧sảng), mất kiểm soát việc uống rượu (uống nhiều hơn‧lâu hơn), suy giảm chức năng xã hội‧nghề nghiệp do uống rượu, tiếp tục uống dù đã phát sinh các vấn đề liên quan đến rượu, dành nhiều thời gian cho việc uống rượu, cảm giác thèm rượu mãnh liệt (craving).
• Tiêu chuẩn chẩn đoán (tham khảo): Theo tiêu chuẩn truyền thống, khi có từ 3 mục lâm sàng trở lên trong các mục được nêu kéo dài trên 1 năm thì được xem là phụ thuộc (nghiện) (cần đánh giá lâm sàng).
• Bệnh đồng mắc và biến chứng chính: Bệnh gan do rượu (viêm gan‧xơ gan), thiếu dinh dưỡng (chẳng hạn hội chứng Korsakoff do thiếu vitamin B1), sa sút trí tuệ do rượu, các rối loạn tâm thần đồng mắc (rối loạn nhân cách chống đối xã hội, trầm cảm‧lo âu‧rối loạn lưỡng cực, loạn thần, v.v.), hội chứng rượu ở thai nhi (khi uống rượu trong thai kỳ).

Phương pháp điều trị

• Điều trị cấp tính (giải độc‧cai rượu)
  • Đánh giá xem có cần theo dõi nội trú để giải độc an toàn hay không (nhập viện khi có nguy cơ co giật‧rối loạn thần kinh tự chủ nghiêm trọng‧sảng).
  • Giảm triệu chứng cai: benzodiazepine (điều trị theo triệu chứng, liều lượng‧lịch dùng thuốc tuân theo hướng dẫn lâm sàng), truyền dịch‧điều chỉnh điện giải, bổ sung vitamin như thiamine liều cao (vitamin B1).
  • Xử trí các biến chứng nặng (co giật‧sảng‧mất nước nghiêm trọng, v.v.).
• Điều trị duy trì (phòng ngừa tái phát)
  • Điều trị bằng thuốc: naltrexone (giảm cảm giác thèm và sự tưởng thưởng), acamprosate (giúp duy trì cai rượu), disulfiram (sử dụng có điều kiện) — lựa chọn dựa trên tình trạng người bệnh, chức năng gan, tình trạng mang thai, v.v.
  • Can thiệp tâm lý xã hội: liệu pháp tăng cường động lực (MET), liệu pháp nhận thức hành vi (CBT), trị liệu nhóm, trị liệu gia đình, nhóm tự lực 12 bước (AA), v.v.
  • Chương trình phục hồi chức năng: đào tạo kỹ năng nghề nghiệp‧xã hội, phục hồi chức năng‧theo dõi lâu dài.
• Quản lý lối sống và lưu ý
  • Trong giai đoạn cấp tính, cấm lái xe‧vận hành máy móc hạng nặng; theo dõi chức năng gan‧tình trạng thần kinh.
  • Cần đồng thời điều trị các bệnh đồng mắc (bệnh gan, trầm cảm, suy gan, v.v.).
  • Khi lựa chọn thuốc, cần kiểm tra chức năng gan (đặc biệt với naltrexone), chức năng thận (với acamprosate) và tương tác thuốc.
• Nguy cơ biến chứng
  • Nếu không điều trị, có thể xảy ra co giật‧sảng (gây tử vong), xơ gan‧suy gan, suy dinh dưỡng‧tổn thương đường tiêu hóa, suy giảm nhận thức (sa sút trí tuệ do rượu), mất chức năng gia đình‧xã hội, tổn thương thai nhi.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng‧nội dung cần xem xét)

• Vật dụng và tài liệu cần chuẩn bị
  • Danh sách các thuốc hiện đang dùng (thuốc kê đơn‧không kê đơn‧thuốc Đông y‧thực phẩm bổ sung)
  • Tiền sử bệnh và tiền sử tâm thần (bao gồm tiền sử co giật, có từng bị sảng hay không)
  • Tiền sử nhập viện‧giải độc‧điều trị phục hồi chức năng trước đây
  • Nếu có thể, mang theo kết quả xét nghiệm gần đây (xét nghiệm chức năng gan (LFT), CBC, điện giải, đường huyết, vitamin B1, v.v.)
  • Nhật ký uống rượu (lượng‧tần suất‧thời gian uống gần đây‧thời điểm uống lần cuối)
  • Hỗ trợ xã hội‧hoàn cảnh gia đình, tình trạng công việc‧vấn đề pháp lý
  • Khả năng mang thai (đối với phụ nữ trong độ tuổi sinh sản), tình trạng cho con bú
• Nội dung cần thông báo trước tại phòng khám ngoại trú
  • Có hay không các triệu chứng cai rượu gần đây (mất ngủ‧run‧co giật, v.v.)
  • Ý nghĩ tự làm hại bản thân‧tự sát hoặc nguy cơ hiện tại
  • Dị ứng thuốc và tiền sử gặp tác dụng phụ với thuốc

Ví dụ về các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• Hiệu quả dự kiến và các tác dụng phụ có thể xảy ra của thuốc (hoặc phương pháp điều trị) này là gì?
• Những lựa chọn điều trị nào được khuyến nghị cho tôi và vì sao bác sĩ khuyến nghị phương pháp đó?
• Trong quá trình điều trị, cần theo dõi những xét nghiệm nào và với tần suất ra sao (chức năng gan, nồng độ thuốc trong máu, v.v.)?
• Nếu tái uống rượu, cần thực hiện ngay những biện pháp và cách ứng phó nào?
• Trong sinh hoạt hằng ngày, cần lưu ý những gì liên quan đến công việc‧lái xe‧kế hoạch mang thai, v.v.?

Ví dụ về các câu hỏi tùy chỉnh theo bệnh

• Xét đến chức năng gan (hoặc các bệnh đồng mắc khác) của tôi, thuốc nào trong số naltrexone‧acamprosate‧disulfiram là phù hợp? Nguy cơ và lợi ích của từng thuốc là gì?
• Trước đây tôi từng bị co giật hoặc cai rượu nặng (sảng). Làm thế nào để đánh giá liệu lần này tôi có thể giải độc an toàn ở ngoại trú hay cần giải độc nội trú?