Rối loạn ăn uống

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Rối loạn ăn uống là nhóm bệnh gây ra các vấn đề nghiêm trọng trong việc ăn uống và kiểm soát cân nặng do các yếu tố tâm lý và hành vi; điển hình gồm chứng chán ăn tâm thần (biếng ăn) và chứng cuồng ăn tâm thần (ăn vô độ).
• Nguyên nhân chính và sinh lý bệnh:
  • Đa yếu tố: sự tương tác giữa khuynh hướng di truyền, những thay đổi về chất dẫn truyền thần kinh trong não (như serotonin) và cơ chế điều hòa cảm giác thèm ăn·no, những thay đổi trong chuyển hóa năng lượng, cùng các yếu tố tâm lý·xã hội (áp lực xã hội về hình thể·cân nặng, lòng tự trọng thấp, nhu cầu kiểm soát, v.v.).
  • Tình trạng thiếu dinh dưỡng kéo dài (chứng biếng ăn) dẫn đến bất thường nội tiết (mất kinh, thay đổi tuyến giáp·hormone tăng trưởng), giảm mật độ xương, teo não, v.v. Nôn ói tái diễn hoặc lạm dụng thuốc nhuận tràng gây mất cân bằng điện giải và biến chứng tim.
• Triệu chứng chính:
  • Sụt cân hoặc cực kỳ sợ tăng cân, hạn chế ăn uống, nhận thức sai lệch về cơ thể (đánh giá bản thân là thừa cân)
  • Ăn vô độ (ăn một lượng lớn trong thời gian ngắn) và các hành vi bù trừ gây hại sau đó (nôn ói, sử dụng thuốc nhuận tràng·thuốc lợi tiểu, tập thể dục quá mức)
  • Vô kinh ở phụ nữ, mệt mỏi, hạ thân nhiệt, nhịp tim chậm·huyết áp thấp, tăng nguy cơ loãng xương
  • Triệu chứng tâm lý: cảm giác trầm buồn, lo âu, hành vi ám ảnh, có thể có hành vi tự làm hại bản thân·ý nghĩ tự sát

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc điều trị: áp dụng phương pháp tiếp cận đa chuyên khoa (khoa tâm thần, chuyên gia dinh dưỡng, nội khoa/cấp cứu, chuyên gia trị liệu tâm lý, v.v.) để kết hợp ổn định dinh dưỡng, trị liệu tâm lý và kiểm soát các biến chứng y khoa.
• Chỉ định điều trị cấp tính·nhập viện:
  • Nhập viện điều trị khi bị suy dinh dưỡng nghiêm trọng (cân nặng rất thấp), rối loạn điện giải nặng, bất thường tim mạch·thần kinh hoặc nguy cơ tự làm hại bản thân·tự sát nghiêm trọng.
• Quản lý dinh dưỡng và y khoa:
  • Cung cấp dinh dưỡng để phục hồi cân nặng từ từ (bổ sung dinh dưỡng quá nhanh có nguy cơ gây hội chứng nuôi ăn lại → cần theo dõi)
  • Xét nghiệm và điều chỉnh điện giải (kali, magiê, v.v.), điện tâm đồ (nhịp tim)
  • Đánh giá mật độ xương·xét nghiệm bất thường hormone khi cần thiết
• Trị liệu tâm lý:
  • Trị liệu nhận thức hành vi (CBT): điều chỉnh niềm tin·hành vi liên quan đến cân nặng·ăn uống
  • Trị liệu dựa trên gia đình (FBT): hiệu quả ở thanh thiếu niên
  • Trị liệu tăng cường động lực, trị liệu nhóm, nhóm tự lực, v.v.
• Điều trị bằng thuốc:
  • Trong trường hợp có triệu chứng ăn vô độ·nôn ói, thuốc chống trầm cảm (ví dụ: SSRI) có thể cho thấy một phần hiệu quả (được kê đơn theo đánh giá của bác sĩ).
  • Sử dụng thuốc nhằm điều trị triệu chứng khi kèm theo trầm cảm·lo âu.
• Quản lý sinh hoạt và lưu ý:
  • Theo dõi sau bữa ăn·ngăn ngừa nôn ói (ở giai đoạn đầu nên áp dụng môi trường có cấu trúc)
  • Hạn chế tập thể dục·lập kế hoạch tăng cân an toàn
  • Sử dụng thuốc·bổ sung dinh dưỡng theo hướng dẫn của nhân viên y tế
  • Các dấu hiệu cấp cứu (ngất xỉu, đau ngực, chóng mặt nghiêm trọng, đau bụng dữ dội, rối loạn điện giải đột ngột, ý nghĩ tự sát) cần đến khoa cấp cứu ngay lập tức

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật cần chuẩn bị (chuẩn bị trước khi khám):
  • Ghi chép thay đổi cân nặng gần đây (trong 6–12 tháng qua), nhật ký ăn uống (nếu có thể)
  • Danh sách các loại thuốc·thực phẩm bổ sung đang sử dụng
  • Lịch sử kinh nguyệt (đối với phụ nữ), khả năng mang thai
  • Tiền sử bệnh (kết quả kiểm tra sức khỏe tâm thần·nội khoa, tiền sử nhập viện)
  • Kết quả xét nghiệm máu·điện tâm đồ gần đây (nếu có) và kết quả đo mật độ xương (nếu có)
  • Ghi chép những thay đổi liên quan đến nguy cơ tự làm hại bản thân·tự sát (có ý nghĩ·kế hoạch hay không)
• Các triệu chứng cần báo trước cho nhân viên y tế khi khám ngoại trú:
  • Tần suất và cách thức nôn ói·sử dụng thuốc nhuận tràng, có tập thể dục quá mức hay không, phương pháp kiểm soát cân nặng có chủ ý
  • Triệu chứng ngất xỉu·choáng váng·hạ thân nhiệt·loạn nhịp tim gần đây
• Ví dụ câu hỏi (người bệnh tự ghi lại và mang theo sẽ hữu ích):
  • "Tôi sẽ mang theo tài liệu cho thấy những thay đổi về cân nặng trong 6 tháng gần đây."
  • "Tôi đã ghi lại số ngày và số lần nôn ói sau khi ăn."

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• "Tình trạng (chẩn đoán) của tôi là gì và mức độ nghiêm trọng ra sao?"
• "Cân nặng mục tiêu điều trị và kế hoạch phục hồi sẽ như thế nào?"
• "Hiệu quả dự kiến và tác dụng phụ của loại thuốc bác sĩ định kê là gì?"
• "Tiêu chí để xác định tôi cần nhập viện hay có thể điều trị ngoại trú là gì?"
• "Gia đình nên hỗ trợ như thế nào tại nhà để giảm nguy cơ tái phát?"
• "Kinh nguyệt và nguy cơ loãng xương có thể phục hồi khi nào?"

Ví dụ câu hỏi tùy theo từng bệnh

• Liên quan đến chứng chán ăn tâm thần (biếng ăn):
  • "Tốc độ tăng cân an toàn mục tiêu (kg mỗi tuần) là bao nhiêu và việc theo dõi để phòng ngừa hội chứng nuôi ăn lại được thực hiện như thế nào?"
  • "Tôi có cần đánh giá mật độ xương hoặc tình trạng hormone (kinh nguyệt) hiện tại không? Nếu cần thì tôi nên làm xét nghiệm nào và khi nào?"
• Liên quan đến chứng cuồng ăn tâm thần (ăn vô độ):
  • "Trong số điều trị bằng thuốc (ví dụ: SSRI) và trị liệu tâm lý để ngừng ăn vô độ và hành vi bù trừ, sự kết hợp nào được khuyến nghị?"
  • "Các vấn đề về điện giải·tim do nôn ói·sử dụng thuốc nhuận tràng được kiểm tra và quản lý như thế nào?"

Lưu ý: Nếu các triệu chứng nghiêm trọng hoặc có nguy cơ tự làm hại bản thân·tự sát, hãy nhận chăm sóc y tế cấp cứu ngay lập tức. Việc điều trị khác nhau tùy từng người, vì vậy hãy thảo luận với nhân viên y tế phụ trách về đơn thuốc và kế hoạch cụ thể.