Hội chứng Leigh

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tóm tắt định nghĩa: Hội chứng Leigh (Leigh syndrome) là bệnh thoái hóa tiến triển của hệ thần kinh trung ương, chủ yếu khởi phát ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, trong đó xuất hiện các tổn thương hoại tử ở thân não, hạch nền, đồi thị, dây thần kinh thị giác và các vị trí khác. Hiện chưa có phương pháp điều trị khỏi hoàn toàn.
• Nguyên nhân/cơ chế bệnh sinh:
  • Nguyên nhân chính: khiếm khuyết phosphoryl hóa oxy hóa (oxidative phosphorylation) do rối loạn chức năng ty thể. Đột biến DNA ty thể (mtDNA) thường có liên quan (ví dụ: T8993G/T8993C của gen MT‑ATP6, được xác định ở khoảng 10–20% bệnh nhân). Tuy nhiên, bệnh cũng có thể xảy ra do khiếm khuyết gen nhân (ví dụ: SURF1, các gen liên quan đến phức hợp PDH, v.v.).
  • Cơ chế bệnh sinh: giảm hoạt động của chuỗi chuyền electron ty thể (Complex I–V) và giảm tạo năng lượng (ATP) → thiếu năng lượng ở các mô (đặc biệt là não và cơ, những mô có nhu cầu năng lượng cao) → nhiễm toan lactic, hoại tử tế bào và tổn thương hệ thần kinh.
• Các triệu chứng chính (điển hình):
  • Thời điểm khởi phát: chủ yếu bắt đầu khi trẻ được 3–12 tháng tuổi, tiến triển nhanh. Hiếm khi khởi phát ở tuổi đi học hoặc tuổi trưởng thành (tiến triển chậm hơn).
  • Triệu chứng ban đầu: khó bú, sặc/yếu động tác mút, mất khả năng giữ đầu, chậm phát triển, nôn ói tái diễn.
  • Hệ thần kinh: chậm phát triển, rối loạn vận động (yếu cơ, thay đổi trương lực cơ), co giật/cơn động kinh, bất thường vận động nhãn cầu (rung giật nhãn cầu, liệt cơ vận nhãn ngoài), giảm thị lực.
  • Toàn thân: nhiễm toan lactic/nhiễm toan chuyển hóa (gây suy giảm chức năng hô hấp và thận), bệnh cơ tim (suy tim), khó thở (một trong những nguyên nhân tử vong chính).
  • Tiên lượng: ở thể trẻ nhũ nhi điển hình, phần lớn bệnh nhân được chẩn đoán tử vong do khó thở và suy tim trong vòng 2–3 năm tuổi (khoảng 75% được báo cáo). Thể khởi phát ở người trưởng thành có thể có tiên lượng tương đối tốt hơn.

Phương pháp điều trị và lưu ý

• Nguyên tắc điều trị: chưa có phương pháp điều trị căn nguyên. Điều trị triệu chứng, điều trị hỗ trợ và phòng ngừa·quản lý biến chứng.
• Điều trị bằng thuốc và dinh dưỡng:
  • Kiểm soát nhiễm toan (nhiễm toan lactic): sử dụng sodium bicarbonate, sodium citrate. Tùy tình trạng, có thể cân nhắc sử dụng dichloroacetic acid (theo đánh giá của chuyên gia).
  • Điều trị hỗ trợ (thử áp dụng tùy từng ca): các chất hỗ trợ ty thể như thiamine, coenzyme Q10, riboflavin, L‑carnitine, v.v. (hiệu quả khác nhau tùy từng ca). Khi nghi ngờ thiếu hụt pyruvate dehydrogenase, khuyến nghị chế độ ăn nhiều chất béo, ít carbohydrate (chế độ ketogenic).
  • Kiểm soát cơn động kinh: dùng thuốc chống co giật sau khi trao đổi với bác sĩ thần kinh nhi. Một số thuốc chống co giật (ví dụ: valproate) có thể nguy hiểm khi có bất thường ở một số gen nhất định (như POLG), vì vậy cần trao đổi với bác sĩ chuyên khoa.
  • Kiểm soát trương lực cơ và vận động không tự chủ: bắt đầu với liều thấp và điều chỉnh trihexyphenidyl (benzhexol), baclofen, tetrabenazine, gabapentin, v.v. Có thể cân nhắc tiêm độc tố botulinum cho các cơ bị tăng trương lực hoặc co cứng khu trú.
  • Điều trị bệnh cơ tim: điều trị suy tim và bệnh cơ tim tiêu chuẩn (như thuốc chống suy tim, v.v.) do bác sĩ chuyên khoa tim mạch thực hiện.
• Thủ thuật/phẫu thuật:
  • Có thể cần thở máy dài hạn (khi suy hô hấp) và quản lý dinh dưỡng (như nuôi ăn qua ống thông dạ dày, v.v.).
  • Gây mê: bệnh nhân mắc bệnh ty thể có nguy cơ biến chứng liên quan đến gây mê, vì vậy cần trao đổi trước với khoa gây mê.
• Quản lý sinh hoạt và biện pháp dự phòng:
  • Tránh hoặc nhanh chóng điều chỉnh các tình trạng căng thẳng như nhiễm trùng, sốt, nhịn đói, mất nước, v.v. (để phòng ngừa chuyển hóa xấu đi).
  • Cung cấp dinh dưỡng đều đặn, duy trì cân nặng, phòng ngừa mất nước.
  • Theo dõi định kỳ về tim, hô hấp, mắt và thần kinh.
• Lưu ý (bao gồm nguy cơ biến chứng):
  • Khi xảy ra cơn khủng hoảng chuyển hóa cấp tính (tăng lactate máu, suy hô hấp cấp), cần được cấp cứu.
  • Một số thuốc (ví dụ: valproate) cần được đánh giá nguy cơ về gen và chức năng gan trước khi sử dụng. Trước khi gây mê·phẫu thuật, nhất định phải thông báo tiền sử bệnh ty thể của bệnh nhân.
  • Khi bị nhiễm trùng, cần điều trị nhanh chóng và phòng ngừa mất nước·mất cân bằng dinh dưỡng.
• Tiên lượng: khác nhau tùy theo biến thể của bệnh và thời điểm khởi phát. Thể trẻ nhũ nhi điển hình tiến triển nhanh và có tiên lượng xấu.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng cần chuẩn bị (khuyến nghị mang theo khi khám ngoại trú):
  • Danh sách tất cả các thuốc và thực phẩm bổ sung dinh dưỡng đang sử dụng (bao gồm liều lượng·thời gian dùng)
  • Hồ sơ bệnh sử·phẫu thuật·nhập viện trước đây và tiền sử gia đình (các triệu chứng tương tự, tử vong sớm, v.v.)
  • Nếu có thể, kết quả các xét nghiệm trước đây (xét nghiệm máu, nồng độ lactate trong máu·dịch não tủy, hình ảnh MRI, sinh thiết cơ, kết quả xét nghiệm gen)
  • Nhật ký triệu chứng (thời điểm khởi phát, thay đổi triệu chứng, tần suất·kiểu cơn động kinh, thay đổi về ăn uống·giấc ngủ)
  • Tài liệu xét nghiệm gần đây liên quan đến chức năng thận·gan (nếu có)
• Tài liệu bệnh nhân·người chăm sóc nên trực tiếp cho bác sĩ xem khi khám ngoại trú:
  • Biểu đồ tăng trưởng (đối với trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ)
  • Video ghi lại cơn động kinh (quay bằng điện thoại thông minh)
• Các dấu hiệu lâm sàng cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (khuyến nghị ghi chép trước):
  • Có khó thở hay không (ngưng thở khi ngủ, thở nhanh)
  • Lượng ăn vào giảm·nôn ói tái diễn
  • Lượng nước tiểu giảm·triệu chứng mất nước
  • Sụt cân nhanh hoặc chững tăng trưởng

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Mục đích của thuốc (hoặc thực phẩm bổ sung) này là gì và các tác dụng phụ dự kiến trong ngắn hạn·dài hạn là gì?
• Đối với các triệu chứng hiện tại, những xét nghiệm theo dõi nào được khuyến nghị (bao gồm tần suất thực hiện)?
• Khi xảy ra đợt nặng cấp tính (ví dụ: nôn ói nhiều·khó thở·co giật), cần thực hiện ngay những biện pháp cấp cứu nào?
• Khi cần tiêm chủng hoặc gây mê, có điểm nào cần đặc biệt lưu ý không?
• Có cần xét nghiệm gen (hoặc xét nghiệm cho gia đình) không, và kết quả có ý nghĩa gì đối với tiên lượng?

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• Biến thể được xác định trong xét nghiệm gen của con tôi (hoặc bệnh nhân) (ví dụ: MT‑ATP6 T8993G/C, v.v.) có liên quan như thế nào đến tiên lượng? Khả năng biến thể này di truyền cho người thân trong gia đình (anh chị em·cha mẹ) là ở mức nào?
• Gần đây có kết quả MRI (hoặc nồng độ lactate trong máu/dịch não tủy), kết quả này cho biết gì về tiến triển của bệnh? Kế hoạch điều trị·theo dõi trong tương lai như thế nào?

(Nếu cần, có thể in các câu hỏi trên và đưa cho bác sĩ tại phòng khám để giúp ích cho việc tư vấn.)