Rối loạn hoảng sợ

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Đây là một rối loạn lo âu trong đó các cơn hoảng sợ bất ngờ tái diễn, đồng thời ngay cả khi không lên cơn vẫn có lo âu kéo dài về việc tái phát hoặc thay đổi hành vi (chẳng hạn như né tránh), gây ảnh hưởng đến chức năng sinh hoạt hằng ngày.
• Nguyên nhân chính và sinh lý bệnh: Khuynh hướng di truyền, tình trạng quá nhạy cảm của phản ứng lo âu (báo động) trong não, căng thẳng và trải nghiệm quan hệ giữa người với người thời kỳ đầu (đặc biệt là thời thơ ấu), cùng các yếu tố nhận thức (suy nghĩ diễn giải lại) phối hợp với nhau. Cơn hoảng sợ xảy ra khi hệ thần kinh giao cảm bị hoạt hóa không cần thiết ngay cả trong tình huống không có mối đe dọa.
• Triệu chứng điển hình: Cùng với lo âu và sợ hãi dữ dội xuất hiện đột ngột, từ 4 triệu chứng trở lên trong số các triệu chứng sau xuất hiện cấp tính (thường đạt đỉnh trong vòng 10 phút, thường biến mất trong vòng 20–30 phút, hiếm khi kéo dài trên 1 giờ)
  • Tim đập nhanh, hồi hộp, đau ngực hoặc cảm giác tức ngực
  • Cảm giác khó thở hoặc nghẹt thở
  • Chóng mặt, choáng váng, cảm giác sắp ngất
  • Run rẩy, ớn lạnh hoặc cảm giác nóng bừng
  • Buồn nôn, khó chịu vùng bụng
  • Rối loạn cảm giác (tê, mất cảm giác)
  • Cảm giác không thực hoặc cảm giác tách rời khỏi bản thân
  • Cảm giác sắp mất kiểm soát hoặc sợ chết
• Bệnh cần phân biệt: Bệnh động mạch vành, rối loạn nhịp tim (chẳng hạn như nhịp nhanh trên thất), cường giáp, hạ đường huyết, động kinh, u tủy thượng thận (pheochromocytoma), v.v.

Phương pháp điều trị

• Điều trị bằng thuốc
  • Lựa chọn đầu tay: Thuốc chống trầm cảm (chủ yếu thuộc nhóm SSRI: ví dụ) — tác dụng xuất hiện từ từ, có lợi cho việc duy trì điều trị và phòng tái phát. Thời gian khuyến nghị duy trì điều trị là ít nhất 8–12 tháng sau khi triệu chứng cải thiện (có thể kéo dài hơn tùy theo đánh giá của bác sĩ).
  • Thay thế/hỗ trợ: SNRI (ví dụ: venlafaxine), v.v.
  • Giảm triệu chứng trong thời gian ngắn: Benzodiazepine (ví dụ: alprazolam, clonazepam) — giúp giảm lo âu nhanh chóng, nhưng có nguy cơ lệ thuộc và dung nạp thuốc, vì vậy cần sử dụng trong thời gian ngắn và theo chỉ định của bác sĩ.
  • Lưu ý: Các lựa chọn điều trị có thể khác nhau tùy theo tương tác thuốc, tình trạng mang thai và cho con bú. Khi ngừng thuốc, khuyến nghị giảm liều dần dần (đặc biệt, ngừng SSRI đột ngột có thể gây triệu chứng cai thuốc).
• Trị liệu tâm lý
  • Trị liệu nhận thức hành vi (CBT): Bao gồm điều chỉnh những nhận thức sai lầm về cơn hoảng sợ, liệu pháp phơi nhiễm (dần dần tiếp xúc với các tín hiệu gây hoảng sợ trong tình huống an toàn), cùng với luyện tập thư giãn và hô hấp. CBT nhóm có thể hữu ích.
  • Trong giai đoạn đầu, kết hợp với thuốc có thể giúp tác dụng xuất hiện nhanh hơn và có lợi cho việc duy trì hiệu quả.
• Quản lý lối sống và điều trị hỗ trợ
  • Duy trì giấc ngủ và tập thể dục đều đặn; hạn chế caffeine, nicotine, rượu quá mức, amphetamine và các chất kích thích khác
  • Hướng dẫn phương pháp hô hấp và thư giãn (thở bụng, thư giãn cơ): Có thể giúp ích trong giai đoạn đầu của cơn hoảng sợ
  • Giáo dục: Điều quan trọng là giúp người bệnh hiểu rằng các triệu chứng có thể được giải thích về mặt sinh học và có thể cải thiện nhờ điều trị
• Lưu ý (điểm cần chú ý trong quá trình điều trị)
  • Sử dụng benzodiazepine lâu dài có nguy cơ lệ thuộc → không nên kê đơn dài hạn
  • Sử dụng/ngừng thuốc chống trầm cảm và thuốc chống lo âu theo chỉ định của bác sĩ
  • Kiểm tra khả năng gây chóng mặt hoặc buồn ngủ khi lái xe và vận hành máy móc
  • Nếu trì hoãn điều trị, các bệnh kèm theo như chứng sợ khoảng rộng và trầm cảm có thể xuất hiện, khiến việc điều trị trở nên khó khăn hơn

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng và tài liệu cần chuẩn bị
  • Danh sách các thuốc đang sử dụng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và thuốc Đông y), cùng thời gian và liều dùng
  • Bản sao các giấy chẩn đoán và kết quả xét nghiệm trước đây (điện tâm đồ, xét nghiệm máu, xét nghiệm tuyến giáp, v.v.) (nếu có)
  • Thời điểm, tần suất, thời gian kéo dài, tình huống khởi phát và danh sách triệu chứng của các cơn gần đây (nhật ký triệu chứng)
  • Tiền sử gia đình (bệnh tâm thần, bệnh tim mạch, bệnh nội tiết, v.v.)
  • Tiền sử dị ứng và tác dụng phụ của thuốc trước đây, khả năng mang thai
• Ví dụ về ghi chép triệu chứng nên chuẩn bị trước để trao đổi với bác sĩ khi khám ngoại trú
  • "Trong tháng vừa qua, tôi đã lên cơn hoảng sợ bao nhiêu lần?" (ngày, tình huống)
  • "Khi lên cơn, triệu chứng cơ thể nào bắt đầu trước tiên?"
  • "Sau cơn, tôi có thay đổi hành vi (né tránh, đến bệnh viện, v.v.) không?"

Ví dụ về các câu hỏi chung nên hỏi bác sĩ

• "Các tác dụng phụ dự kiến của thuốc này là gì? Nếu xảy ra thì xử trí như thế nào?"
• "Sau khi bắt đầu điều trị, thông thường hiệu quả xuất hiện từ khi nào và tôi cần dùng thuốc trong bao lâu?"
• "Tôi có cần kết hợp thuốc với phương pháp điều trị khác (chẳng hạn như trị liệu nhận thức hành vi) không?"
• "Thuốc có thể ảnh hưởng đến việc lái xe hoặc công việc tại nơi làm việc không?"
• "Các lựa chọn điều trị trong thời kỳ mang thai và cho con bú là gì?"

Ví dụ về các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• "Khi lên cơn, bác sĩ có thể hướng dẫn cụ thể các phương pháp xử trí không dùng thuốc có thể áp dụng ngay (chẳng hạn như phương pháp hô hấp và thư giãn) không?"
• "Ngay cả khi chỉ sử dụng thuốc nhóm benzodiazepine trong thời gian ngắn, nguy cơ lệ thuộc có xảy ra không? Cách giảm thuốc an toàn là gì?"

(Khi cần, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tâm thần để xây dựng kế hoạch xét nghiệm và điều trị phù hợp với tình trạng cá nhân.)