Giải thích về bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Bệnh xảy ra khi xuất hiện khiếm khuyết toàn bộ chiều dày (lỗ) ở trung tâm hoàng điểm, là phần trung tâm của võng mạc, làm giảm thị lực trung tâm.
- Nguyên nhân và sinh lý bệnh:
- Ở người cao tuổi, dạng vô căn (thường phát sinh do bong dịch kính sau liên quan đến tuổi và lực kéo lên bề mặt võng mạc) là dạng thường gặp.
- Ở bệnh nhân trẻ, bệnh có thể phát sinh do chấn thương.
- Khi dịch kính kéo hoàng điểm, khiếm khuyết toàn bộ chiều dày có thể hình thành ở trung tâm võng mạc, hoặc lỗ được tạo thành do tổn thương cấu trúc bên trong võng mạc.
- Triệu chứng chính:
- Giảm thị lực trung tâm (khó đọc sách, khó nhận diện khuôn mặt)
- Ám điểm trung tâm (central scotoma) hoặc nhìn vật thể bị méo (biến thị: metamorphopsia)
- Có thể không có triệu chứng ở giai đoạn đầu, nhưng thị lực trung tâm có thể nhanh chóng xấu đi khi bệnh tiến triển
Phương pháp điều trị và lưu ý
- Điều trị tiêu chuẩn:
- Cắt dịch kính (pars plana vitrectomy) + bóc màng giới hạn trong (internal limiting membrane, ILM) (hoặc kỹ thuật biến đổi của phương pháp bóc màng) + bơm khí (gas tamponade: C3F8, SF6, v.v.).
- Sau phẫu thuật, trong thời gian khí vẫn còn trong mắt, thường được khuyến nghị nằm sấp (hoặc duy trì một tư thế nhất định) (thông thường thường được khuyến nghị trong khoảng 1–2 tuần; thời gian có thể thay đổi tùy theo tình trạng của bệnh nhân).
- Tỷ lệ thành công về mặt giải phẫu sau phẫu thuật (đóng lỗ hoàng điểm) nằm trong khoảng 70–90%, thay đổi tùy theo tài liệu và ca bệnh. Trong tài liệu được cung cấp, tỷ lệ này được báo cáo là khoảng 80%; ngay cả khi đạt thành công về mặt giải phẫu, không phải tất cả bệnh nhân đều cải thiện thị lực (cải thiện thị lực được báo cáo ở khoảng 50–60% bệnh nhân).
- Điều trị không phẫu thuật/hỗ trợ:
- Trong trường hợp lỗ rất nhỏ ở giai đoạn đầu hoặc có những thay đổi diễn tiến của tình trạng bám dính dịch kính trước võng mạc, lỗ có thể tự đóng khi theo dõi.
- Trong một số trường hợp được lựa chọn, có thể cân nhắc điều trị bằng thuốc (ví dụ: ocriplasmin) khi tình trạng dính dịch kính–hoàng điểm (vitreomacular adhesion) rõ ràng và đáp ứng chỉ định, nhưng hiệu quả còn hạn chế và đối tượng áp dụng hẹp.
- Một số ít trường hợp có thể thử phương pháp tiêu dịch kính bằng khí (pneumatic vitreolysis, chỉ bơm khí để gây bong dịch kính).
- Thuốc/điều trị ngoại trú:
- Nhỏ thuốc kháng sinh và steroid tại chỗ trước và sau phẫu thuật, dùng thuốc kiểm soát nhãn áp khi cần.
- Các biến chứng chính và lưu ý:
- Tiến triển đục thủy tinh thể (đặc biệt thường gặp sau phẫu thuật ở người cao tuổi)
- Bong võng mạc, nhiễm trùng (viêm nội nhãn), tăng nhãn áp, lỗ hoàng điểm tái phát
- Không được đi máy bay hoặc ở trong môi trường cao áp trong thời gian khí còn trong mắt (khí giãn nở có thể gây tăng nhãn áp nghiêm trọng)
- Cần xác nhận trước liệu bệnh nhân có thể tuân thủ hướng dẫn về tư thế sau phẫu thuật (nằm sấp, v.v.) hay không
- Tự chăm sóc:
- Tuân thủ tư thế được chỉ định trước và sau phẫu thuật, tuân thủ hướng dẫn nhỏ thuốc, đến bệnh viện ngay khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường sau phẫu thuật như thay đổi thị lực, đau hoặc đỏ mắt
Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị · ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng/tài liệu:
- Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc chống đông máu và thuốc chống kết tập tiểu cầu)
- Kết quả khám mắt trước đây (bảng đo thị lực, OCT trước đây, ảnh đáy mắt, chụp mạch huỳnh quang đáy mắt, v.v.; nếu có hình ảnh thì mang bản sao)
- Tiền sử phẫu thuật mắt (ví dụ: phẫu thuật đục thủy tinh thể, phẫu thuật võng mạc) và các bệnh toàn thân (đái tháo đường, tăng huyết áp)
- Ghi chép thời điểm bắt đầu và diễn tiến của triệu chứng (từ khi nào, đột ngột/tiến triển từ từ, một bên/hai bên)
- Tiền sử dị ứng (thuốc, thuốc gây mê, v.v.)
- Khả năng duy trì tư thế sau phẫu thuật (nằm sấp), nghề nghiệp và các hoạt động thường ngày (lái xe, đi máy bay, v.v.)
- Những điều cần chủ động thông báo trước với bác sĩ khi khám ngoại trú:
- Gần đây thị lực giảm nhanh hoặc xuất hiện biến thị mới (nhìn vật thể bị méo)
- Có hay không tiền sử chấn thương trực tiếp vào mắt
- Có đang dùng thuốc chống đông máu hay không (quan trọng khi lập kế hoạch phẫu thuật)
Ví dụ về các câu hỏi chung nên hỏi bác sĩ
- Trong trường hợp của tôi, xác suất lỗ hoàng điểm đóng lại bằng phẫu thuật (tỷ lệ thành công về mặt giải phẫu) là bao nhiêu?
- Nếu phẫu thuật, thị lực có khả năng cải thiện đến mức nào? Mất bao lâu để cải thiện?
- Các biến chứng chính của phẫu thuật và xác suất xảy ra ở mức nào?
- Khi nào tôi có thể trở lại sinh hoạt hằng ngày (lái xe, đi làm) sau phẫu thuật?
- Cần dùng những thuốc nào trong và sau phẫu thuật, và các tác dụng phụ là gì?
- Có thể thử điều trị không phẫu thuật (theo dõi, tiêm thuốc, v.v.) hay không, và ưu nhược điểm của phương pháp đó là gì?
Ví dụ về các câu hỏi cụ thể cho từng bệnh
- Dựa trên kích thước lỗ hoàng điểm (μm) và giai đoạn bệnh của tôi (ví dụ: giai đoạn Gass hoặc kết quả OCT), tỷ lệ thành công của phẫu thuật và tiên lượng thị lực như thế nào?
- Vì sao cần thực hiện bóc ILM, và các kỹ thuật phẫu thuật bổ sung như inverted-flap có giúp ích trong trường hợp của tôi không?
- Loại khí (C3F8 so với SF6) và tư thế cần duy trì (thời gian nằm sấp) được quyết định như thế nào?
- Tôi có kế hoạch đi máy bay hoặc gây mê trong thời gian tới; cần lưu ý gì trước và sau phẫu thuật (thời hạn hạn chế) và thời gian hạn chế là bao lâu?
(Tham khảo: Các xét nghiệm như khám đáy mắt có nhỏ thuốc giãn đồng tử, OCT (chụp cắt lớp quang học nhãn khoa) và chụp mạch huỳnh quang đáy mắt hữu ích cho chẩn đoán và theo dõi.)