Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa và sinh lý bệnh
- Bệnh mạn tính trong đó mô xơ mạch của kết mạc (lòng trắng mắt) tăng sinh và xâm lấn từ kết mạc về phía giác mạc theo hình tam giác. Kích thích mạn tính và phản ứng viêm trên bề mặt kết mạc·giác mạc do tiếp xúc với tia cực tím (UV) là cơ chế chính, dẫn đến tăng sinh mô xơ mạch.
- Nguyên nhân chính
- Tiếp xúc quá mức với tia cực tím (yếu tố nguy cơ chính), môi trường có gió·bụi·khô, nghề nghiệp có nhiều hoạt động ngoài trời, yếu tố di truyền.
- Triệu chứng
- Thường không có triệu chứng ở giai đoạn đầu.
- Mắt đỏ, cảm giác có dị vật·cộm, khô mắt, đau từng lúc (khi viêm).
- Khi tổn thương phát triển lớn, bề mặt giác mạc bị biến dạng gây loạn thị; nếu tiến triển về phía đồng tử, có thể gây giảm thị lực.
- Tình trạng mắt đỏ có thể nặng hơn khi mệt mỏi hoặc sau khi tắm/tắm vòi sen.
Phương pháp điều trị (bao gồm điều trị tiêu chuẩn mới nhất và các lưu ý)
- Điều trị bảo tồn (không phẫu thuật)
- Giảm triệu chứng: sử dụng nước mắt nhân tạo (chất bôi trơn), cải thiện môi trường (chống tia cực tím·đeo kính bảo hộ), tạm thời giảm đỏ mắt bằng thuốc nhỏ mắt.
- Kiểm soát viêm: khi viêm cấp nặng, nhỏ corticosteroid tại chỗ trong thời gian ngắn (theo chỉ định của bác sĩ), thuốc chống viêm (ví dụ: thuốc chống viêm không steroid tại chỗ/thuốc điều hòa miễn dịch được sử dụng có chọn lọc).
- Điều trị phẫu thuật (chỉ định)
- Khi gây giảm thị lực (xâm lấn trục thị giác), gây loạn thị nặng, tổn thương tiến triển, hoặc người bệnh muốn loại bỏ vì lý do thẩm mỹ·chức năng.
- Kỹ thuật phẫu thuật và điều trị hỗ trợ
- Tiêu chuẩn: sau khi cắt tổn thương, dùng ghép kết mạc tự thân (conjunctival autograft) để che phủ củng mạc bị lộ (tỷ lệ tái phát thấp).
- Thay thế: ghép màng ối (amniotic membrane) (trong một số trường hợp), được sử dụng khi khó ghép kết mạc.
- Thuốc hỗ trợ giảm tỷ lệ tái phát: sử dụng mitomycin C (MMC) nồng độ thấp tại chỗ hoặc ngắt quãng (sử dụng trong/sau phẫu thuật, cân nhắc độ nhạy cảm và biến chứng).
- Gây mê: thường được thực hiện dưới gây tê tại chỗ (một phần).
- Chăm sóc sau phẫu thuật
- Nhỏ thuốc kháng sinh·corticosteroid, kiểm soát đau·viêm, theo dõi định kỳ (giám sát tái phát).
- Thời gian hồi phục: thông thường biểu hiện bên ngoài·triệu chứng cải thiện trong vài tuần; mức độ thay đổi thị lực·loạn thị khác nhau tùy từng người.
- Lưu ý và nguy cơ biến chứng
- Nếu chỉ cắt bỏ đơn thuần và để lộ củng mạc, tỷ lệ tái phát rất cao → cần che phủ thích hợp như ghép tự thân.
- Biến chứng: tái phát, giảm thị lực·loạn thị do hình thành sẹo, nhiễm trùng, hiếm gặp là nhuyễn củng mạc (đặc biệt khi sử dụng MMC), lác do hạn chế vận động nhãn cầu.
- Cần được giải thích trước về tác dụng phụ của phẫu thuật·thuốc (tác dụng phụ của corticosteroid, biến chứng liên quan đến MMC, v.v.).
Những điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm đồ dùng·hồ sơ cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Đồ dùng·hồ sơ cần mang theo
- Danh sách tất cả các loại thuốc đang sử dụng (bao gồm thuốc nhỏ mắt) và tiền sử dị ứng.
- Tiền sử phẫu thuật·chấn thương mắt trước đây, việc có sử dụng kính áp tròng hay không.
- Nghề nghiệp (tần suất hoạt động ngoài trời), thông tin liên quan đến mức độ tiếp xúc với tia cực tím.
- Những thay đổi thị lực gần đây, thời điểm và tần suất xuất hiện đỏ mắt·đau mắt, ảnh chụp cho thấy tổn thương có phát triển hay không (nếu có thể).
- Những nội dung nên ghi chép trước
- Thời điểm bắt đầu triệu chứng, tình huống khiến triệu chứng nặng hơn (mệt mỏi·tiếp xúc với nước·gió, v.v.), thời điểm xuất hiện giảm thị lực và ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày, các biện pháp tự chăm sóc tại nhà đã sử dụng (thuốc).
- Ví dụ câu hỏi có thể đặt ra khi đi khám ngoại trú (dành cho người bệnh)
- “Triệu chứng khiến tôi lo lắng nhất bắt đầu từ khi nào?” → Hữu ích khi chẩn đoán.
- “Có môi trường nào khiến triệu chứng nặng hơn (ánh nắng·gió, v.v.) không?” → Được phản ánh trong kế hoạch phòng ngừa và điều trị.
Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- Tốc độ tiến triển của bệnh này và tiên lượng riêng của tôi như thế nào? Khả năng tái phát là bao nhiêu?
- Khi nào bác sĩ cho rằng tôi cần phẫu thuật? Có trường hợp nào có thể kiểm soát mà không cần phẫu thuật không?
- Phương pháp phẫu thuật (ghép kết mạc tự thân so với ghép màng ối, v.v.) và ưu nhược điểm của từng phương pháp là gì?
- Thời gian hồi phục sau phẫu thuật và thời điểm có thể trở lại sinh hoạt hằng ngày (lái xe·đi làm·đeo kính áp tròng) là khi nào?
- Các tác dụng phụ chính và lưu ý của những thuốc được kê đơn (đặc biệt là corticosteroid·MMC, v.v.) là gì?
Ví dụ câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- Tổn thương của tôi hiện có xâm lấn trục thị giác (đồng tử) không? Khả năng giảm thị lực được cải thiện bằng phẫu thuật là bao nhiêu?
- Tôi làm việc ngoài trời; để giảm tái phát sau phẫu thuật, nên sử dụng thiết bị bảo hộ (kính râm·kính bảo hộ cụ thể, v.v.) hoặc áp dụng thói quen sinh hoạt nào?
Hiệu đính: Thông tin này là hướng dẫn chung được tổng hợp dựa trên các khuyến nghị điều trị điển hình và bằng chứng y khoa; việc chẩn đoán·điều trị cá nhân cần tuân theo hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa phụ trách.