Khô mắt

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Hội chứng mạn tính xảy ra khi bề mặt nhãn cầu bị khô do giảm tiết nước mắt hoặc mất cân bằng thành phần nước mắt (hội chứng khô mắt).
• Tóm tắt sinh lý bệnh:
  • Màng nước mắt gồm lớp nhầy (lớp trong), lớp nước (lớp giữa) và lớp lipid (lớp ngoài). Bất thường ở mỗi lớp dẫn đến mất ổn định màng nước mắt, bay hơi quá mức và tổn thương bề mặt mắt.
  • Cơ chế chính: (1) giảm tiết lớp nước (thể thiếu nước mắt) — liên quan đến suy giảm chức năng tuyến lệ, bệnh tự miễn (ví dụ: hội chứng Sjögren), (2) thể bay hơi — bất thường lớp lipid do rối loạn chức năng tuyến Meibomius (MGD), (3) thể hỗn hợp.
  • Có vòng xoắn bệnh lý giữa viêm mạn tính và tổn thương bề mặt mắt (viêm → tổn thương màng nước mắt → khô hơn nữa).
• Nguyên nhân chính (ví dụ): lão hóa, thay đổi nội tiết tố (như mãn kinh), bệnh toàn thân (viêm khớp dạng thấp, hội chứng Sjögren, bệnh tuyến giáp, đái tháo đường...), thuốc (thuốc kháng cholinergic, thuốc kháng histamine, thuốc chẹn beta...), môi trường (khô, gió, bụi, nhìn màn hình trong thời gian dài), bệnh mi mắt (viêm bờ mi, quặm), phẫu thuật bề mặt nhãn cầu hoặc tổn thương do xạ trị...
• Triệu chứng chính: cảm giác dị vật (cảm giác như có cát), nóng rát, ngứa, sợ ánh sáng, mỏi mắt, nhìn mờ, chảy nước mắt quá mức từng lúc. Triệu chứng có xu hướng nặng hơn vào buổi chiều và khi làm việc nhìn gần trong thời gian dài.

Phương pháp điều trị

• Mục tiêu: ổn định màng nước mắt, ức chế viêm, giảm triệu chứng và phòng ngừa biến chứng (tổn thương giác mạc).
• Điều trị bảo tồn/quản lý hằng ngày
  • Nước mắt nhân tạo (khuyến nghị sử dụng thường xuyên loại không chất bảo quản) — lựa chọn thuốc nhỏ mắt, gel hoặc thuốc mỡ (dùng ban đêm). Chọn dạng sản phẩm tùy theo triệu chứng.
  • Điều chỉnh môi trường: sử dụng máy tạo ẩm, tránh gió và khói, chớp mắt thường xuyên, nghỉ giải lao đều đặn khi làm việc với màn hình (như quy tắc 20/20/20).
  • Vệ sinh mí mắt: chườm ấm, massage mí mắt, làm sạch vùng quanh lông mi (giảm gàu và vi khuẩn → phục hồi lớp lipid).
  • Dụng cụ hỗ trợ: kính bảo vệ giữ ẩm, kính tạo ẩm; sử dụng gel/thuốc mỡ thay cho thuốc nhỏ mắt để hỗ trợ ban đêm.
• Điều trị bằng thuốc
  • Thuốc chống viêm: cyclosporine tại chỗ (ví dụ, dạng 0,05%, theo đơn bác sĩ) hoặc lifitegrast (ví dụ, thuốc nhỏ mắt 5%) — dùng cho khô mắt viêm mạn tính. Có thể cần vài tuần mới bắt đầu có hiệu quả.
  • Corticosteroid tại chỗ trong thời gian ngắn (liều thấp, ngắn hạn) — sử dụng ngắn hạn khi viêm nặng hoặc có nguy cơ xâm lấn giác mạc; sử dụng lâu dài làm tăng nguy cơ glôcôm và đục thủy tinh thể.
  • Kháng sinh (đường uống/tại chỗ): trong trường hợp viêm bờ mi mạn tính hoặc rối loạn chức năng tuyến Meibomius, các thuốc nhóm doxycycline (ví dụ: doxycycline) hoặc azithromycin tại chỗ có thể hữu ích (theo chỉ định của bác sĩ).
  • Bổ sung acid béo omega-3: có thể giúp cải thiện triệu chứng, nhưng bằng chứng chưa nhất quán.
• Điều trị bằng dụng cụ/thủ thuật
  • Bít điểm lệ (đặt nút bít tạm thời hoặc vĩnh viễn, hoặc đốt điểm lệ) — cải thiện triệu chứng nhờ giảm thoát nước mắt.
  • Điều trị tuyến Meibomius: ép nặn bằng nhiệt, cải thiện bài tiết bằng massage cơ học, điều trị IPL (ánh sáng xung mạnh), các thiết bị dựa trên nhiệt và chân không (như LipiFlow).
  • Nước mắt huyết thanh tự thân (autologous serum) — dùng cho bệnh lý bề mặt mắt nặng.
  • Kính áp tròng củng mạc (kính bảo vệ) và trong trường hợp nặng, khâu kết mạc một phần (khâu cò mi), v.v.
• Lưu ý
  • Sử dụng corticosteroid tại chỗ lâu dài làm tăng nguy cơ glôcôm, đục thủy tinh thể và nhiễm trùng → chỉ sử dụng ngắn hạn dưới sự theo dõi của bác sĩ nhãn khoa.
  • Khi đeo kính áp tròng, một số thuốc nhỏ mắt (có chứa chất bảo quản) có thể làm tăng kích ứng.
  • Nếu đang dùng thuốc toàn thân (ví dụ: thuốc chống trầm cảm, thuốc kháng histamine, thuốc lợi tiểu...), hãy trao đổi với bác sĩ điều trị.

Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ về vật dụng cần chuẩn bị và câu hỏi)

• Vật dụng cần chuẩn bị (khuyến nghị mang theo khi đến bệnh viện)
  • Danh sách tất cả các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc nhỏ mắt), đơn thuốc gần đây và túi thuốc
  • Kết quả các xét nghiệm nhãn khoa trước đây (Schirmer, TBUT, ảnh nhuộm giác mạc...) hoặc giấy chẩn đoán liên quan
  • Ghi chép về thời điểm bắt đầu triệu chứng và diễn biến nặng lên/cải thiện (thời điểm trong ngày, môi trường gây khởi phát)
  • Loại kính áp tròng đang đeo và thói quen sử dụng
  • Giấy chẩn đoán bệnh toàn thân (bệnh tự miễn, bệnh tuyến giáp, đái tháo đường...) và các kết quả xét nghiệm cần thiết
• Các nội dung bác sĩ có khả năng sẽ hỏi
  • Thời điểm bắt đầu và diễn biến thay đổi của triệu chứng (theo mùa hay liên tục)
  • Lượng nước mắt (khô mắt so với chảy nước mắt quá mức từng lúc), có đau hoặc giảm thị lực hay không
  • Tiền sử dùng thuốc (đặc biệt là thuốc kháng cholinergic, thuốc kháng histamine, thuốc chống trầm cảm, isotretinoin...)
  • Có từng phẫu thuật mắt (ví dụ: LASIK) hoặc xạ trị hay không
• Các xét nghiệm có thể được thực hiện khi chẩn đoán (ví dụ)
  • TBUT (thời gian vỡ màng nước mắt), nghiệm pháp Schirmer, xét nghiệm nhuộm fluorescein/lissamine green, kiểm tra mí mắt và tuyến Meibomius, độ thẩm thấu nước mắt (tear osmolarity), xét nghiệm chỉ dấu viêm MMP-9, chẩn đoán hình ảnh tuyến Meibomius (meibography).

Ví dụ về các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Hiệu quả dự kiến và tác dụng phụ của thuốc này (hoặc phương pháp điều trị này) là gì?
• Trường hợp của tôi thuộc loại nào (thể giảm tiết lớp nước hay thể bay hơi)?
• Mất bao lâu để triệu chứng cải thiện? Khi nào sẽ đánh giá hiệu quả điều trị?
• Về lâu dài, bệnh có ảnh hưởng đến thị lực không? Cần làm gì để phòng ngừa biến chứng?
• Thuốc đang dùng (hoặc bệnh khác) có ảnh hưởng đến tình trạng khô mắt không?

Ví dụ về các câu hỏi tùy theo bệnh

• Làm thế nào để xác định tình trạng khô mắt của tôi là thể bay hơi do rối loạn chức năng tuyến Meibomius hay thể thiếu nước mắt, và cách điều trị có khác nhau không?
• Khi nước mắt nhân tạo không đủ hiệu quả, tôi có cần bắt đầu ngay thuốc điều hòa miễn dịch tại chỗ như cyclosporine hoặc lifitegrast không? Hiệu quả dự kiến và tác dụng phụ là gì?

Hướng dẫn bổ sung: Nếu triệu chứng nặng hoặc kèm theo giảm thị lực, đau dữ dội, đỏ mắt, dịch tiết (mủ), hãy đến khám bác sĩ nhãn khoa ngay lập tức.