Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
Sụp mi (Ptosis of eyelid) là tình trạng mi mắt trên hạ xuống thấp hơn vị trí bình thường, khiến khe hở mắt bị thu hẹp. Cơ chế bệnh sinh chủ yếu là sự suy giảm chức năng của cơ nâng mi trên (levator palpebrae superioris) hoặc hệ thần kinh chi phối cơ này.
Nguyên nhân chính:
- Bẩm sinh: cơ levator phát triển bất thường từ khi sinh ra (thường gặp nhất).
- Mắc phải: do tuổi già (thoái hóa cơ và gân), chấn thương, do thần kinh (liệt dây thần kinh sọ III), bệnh lý chỗ nối thần kinh-cơ (nhược cơ), tổn thương do khối u hoặc nhiễm trùng, v.v.
Triệu chứng chính: - Sụp mi trên (một bên hoặc hai bên), vẻ ngoài luôn như buồn ngủ
- Xuất hiện nếp nhăn trán do sử dụng quá mức cơ trán, ngửa đầu (nâng cằm)
- Trường hợp nặng có thể gây nhược thị do che khuất tầm nhìn (đặc biệt ở trẻ em) hoặc làm tăng chớp mắt thứ phát
Chỉ số chẩn đoán đơn giản: chức năng cơ levator (mức di chuyển tối đa của mi mắt lên trên) bình thường khoảng từ 14 mm trở lên (theo tài liệu, trong khoảng 12–15 mm); nếu giảm rõ rệt thì được đánh giá là suy giảm chức năng. MRD1 (margin-reflex distance 1) bình thường khoảng 4–5 mm, giá trị càng thấp thì càng gợi ý sụp mi.
Phương pháp điều trị và lưu ý
Nguyên tắc điều trị: áp dụng phương pháp điều trị phù hợp tùy theo nguyên nhân và mức độ triệu chứng (che khuất tầm nhìn, nguy cơ nhược thị, chức năng cơ levator, v.v.).
Điều trị không phẫu thuật/hỗ trợ:
- Dán băng tạm thời (biện pháp tạm thời ở trẻ sơ sinh hoặc trước phẫu thuật), nước mắt nhân tạo (bảo vệ giác mạc trước và sau phẫu thuật)
- Khi có nguy cơ nhược thị ở trẻ em, bịt mắt lành (patching) để thúc đẩy phát triển thị lực
- Điều trị bệnh lý nguyên nhân (ví dụ: nếu bị nhược cơ thì dùng thuốc kháng cholinesterase (pyridostigmine), điều trị miễn dịch, v.v.; nếu do nguyên nhân thần kinh thì điều trị thần kinh và khối u)
Điều trị phẫu thuật (điều trị chính):
- Levator resection/advancement (cắt và rút ngắn cơ nâng mi): được sử dụng khi chức năng cơ levator vẫn còn ở một mức độ nhất định
- Các thủ thuật trên cơ Muller (ví dụ: mullerectomy): được cân nhắc trong trường hợp sụp mi nhẹ
- Frontalis sling (phẫu thuật nối với cơ trán, sử dụng cân hoặc vật liệu nhân tạo): khi chức năng cơ levator gần như mất hoàn toàn, nối mi với cơ trán để nâng mắt
- Levator tuck/pleat, v.v. (ở người cao tuổi, làm ngắn cơ bằng phẫu thuật tạo nếp gấp)
Thời điểm phẫu thuật: nếu trẻ em không có nguy cơ nhược thị, thường cân nhắc phẫu thuật trong độ tuổi từ 3–5 tuổi. Tuy nhiên, trong trường hợp nặng (che khuất tầm nhìn, nguy cơ nhược thị), cần phẫu thuật sớm.
Lưu ý và biến chứng:
- Khó kỳ vọng đạt được vận động hoàn toàn bình thường sau phẫu thuật (đặc biệt là hạn chế khi nhìn xuống).
- Nguy cơ khô giác mạc và loét giác mạc do không thể nhắm kín hoàn toàn mắt → cần dùng nước mắt nhân tạo, thuốc mỡ tra mắt vào ban đêm và băng dán.
- Có thể xảy ra bất đối xứng, chỉnh sửa quá mức/chưa đủ, sẹo, nhiễm trùng và tái phát sau phẫu thuật.
- Nếu kèm theo bệnh toàn thân (như nhược cơ), cần điều trị và đánh giá bệnh đó trước phẫu thuật.
Điểm cần lưu ý khi tự chăm sóc:
- Thông báo các thuốc đang sử dụng, dị ứng và tiền sử phẫu thuật trước và sau phẫu thuật
- Sử dụng nước mắt nhân tạo, thuốc mỡ sau phẫu thuật và tuân thủ vệ sinh mi mắt
- Sử dụng miếng che mắt bảo vệ nếu mắt nhắm không kín hoàn toàn vào ban đêm
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
Vật dụng và tài liệu:
- Danh sách tất cả các loại thuốc đang sử dụng (bao gồm thuốc kê đơn, không kê đơn và thực phẩm bổ sung)
- Kết quả các xét nghiệm trước đây liên quan đến nhãn khoa/phẫu thuật thẩm mỹ (kiểm tra thị lực, thị trường, ảnh, v.v.)
- Thời điểm bắt đầu triệu chứng, xảy ra ở một bên hay hai bên, diễn biến thay đổi của triệu chứng (mức độ dao động theo từng thời điểm trong ngày)
- Mối liên quan với giấc ngủ và tình trạng mệt mỏi (quan trọng khi nghi ngờ nhược cơ)
- Đối với trẻ em, thông tin liên quan đến phát triển thị lực (hồ sơ khám mắt, có đeo kính chỉnh tật khúc xạ hay không)
Những thứ cần cho bác sĩ xem khi đi khám:
- Ảnh khuôn mặt và mắt chụp gần đây (nhìn thẳng, nhìn lên/xuống)
Ví dụ câu hỏi đơn giản khi khám ngoại trú (tự kiểm tra):
- Mắt sụp có che khuất tầm nhìn không?
- Triệu chứng có thay đổi trong ngày không (khác nhau giữa buổi sáng và buổi tối)?
- Khi người khác nhìn, dáng vẻ mở mắt của bạn có khác đi không?
- Gần đây có xuất hiện các triệu chứng như đau đầu, liệt mặt, chấn thương hoặc yếu cơ toàn thân không?
Ví dụ các câu hỏi chung nên hỏi bác sĩ
- Theo bác sĩ, nguyên nhân của tình trạng này là gì? Có cần làm thêm xét nghiệm không?
- Nếu được khuyến nghị phẫu thuật, bác sĩ đề xuất phương pháp nào, kết quả dự kiến và nguy cơ là gì?
- Có loại thuốc hoặc thói quen sinh hoạt nào cần đặc biệt tránh trước và sau phẫu thuật không?
- Phẫu thuật có thể cải thiện thị lực (phục hồi nhược thị) không?
- Nếu xảy ra biến chứng (khô giác mạc, nhiễm trùng, v.v.) thì xử trí như thế nào?
Ví dụ câu hỏi phù hợp theo từng bệnh
- (Dành cho người chăm sóc trẻ em) Con tôi có nguy cơ nhược thị, thời điểm nào phẫu thuật là phù hợp nhất? Ưu điểm và nhược điểm của phẫu thuật sớm là gì?
- Tôi nghi ngờ bị nhược cơ. Cần thực hiện những xét nghiệm nào (ice test, xét nghiệm kháng thể, dẫn truyền thần kinh/điện cơ) để xác định sụp mi có phải do bệnh này hay không?