Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
Hiện tượng ruồi bay (Floaters) là triệu chứng nhìn thấy những vật nhỏ như bụi, côn trùng hoặc sợi chỉ trôi nổi trước mắt. Phần lớn xảy ra do bóng của sự đục (vật nổi) gây ra bởi sự kết tụ collagen trong dịch kính hoặc dịch kính hóa lỏng, in lên võng mạc. Các nguyên nhân chính và cơ chế liên quan như sau.
- Thay đổi dịch kính do lão hóa (dịch kính hóa lỏng, bong dịch kính sau): thường gặp sau độ tuổi 40
- Cận thị nặng, phẫu thuật đục thủy tinh thể, chấn thương, viêm (viêm màng bồ đào), xuất huyết dịch kính (do bệnh mạch máu võng mạc, bệnh võng mạc do đái tháo đường, v.v.)
- Nguyên nhân hiếm gặp: rách võng mạc·bong võng mạc, u hắc mạc, v.v.
Triệu chứng chính: các vật nổi có hình dạng chấm, đường, mạng nhện hoặc làn hơi nóng chuyển động, rõ hơn trên nền sáng, đôi khi kèm theo hiện tượng chớp sáng (photopsia). Sự gia tăng đột ngột của hiện tượng ruồi bay, xuất hiện hiện tượng chớp sáng mới hoặc khiếm khuyết thị trường (như màn che·bị che khuất) là dấu hiệu cảnh báo nguy cơ rách võng mạc·bong võng mạc và cần được đánh giá ngay lập tức.
Phương pháp điều trị (điều trị tiêu chuẩn, thuốc·thủ thuật·phẫu thuật, tự chăm sóc, lưu ý)
- Theo dõi bảo tồn (được khuyến nghị trong phần lớn trường hợp)
- Nhiều bệnh nhân sẽ thích nghi với triệu chứng theo thời gian, do đó theo dõi diễn biến và khám mắt (khám đáy mắt có giãn đồng tử) là nền tảng.
- Khuyến nghị giảm căng thẳng tinh thần và luyện tập không tập trung vào các vật nổi.
- Điều trị nguyên nhân
- Nếu có bệnh gây ra như xuất huyết·viêm, ưu tiên điều trị bệnh đó (kiểm soát đái tháo đường·tăng huyết áp, điều trị chống viêm, v.v.).
- Nếu có dấu hiệu bệnh lý như rách võng mạc hoặc tân mạch, điều trị bằng quang đông laser·cắt dịch kính, v.v.
- Các lựa chọn thủ thuật/phẫu thuật
- Tiêu dịch kính bằng laser (laser YAG nội nhãn, v.v.): có thể thử giảm triệu chứng đối với một số vật nổi lớn được lựa chọn, nhưng hiệu quả còn hạn chế và có khả năng xảy ra biến chứng như tổn thương võng mạc.
- Cắt dịch kính (Pars plana vitrectomy, PPV): cân nhắc khi triệu chứng nghiêm trọng gây ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày hoặc các phương pháp điều trị khác thất bại. Mục đích là cải thiện chất lượng cuộc sống hơn là cải thiện thị lực. Các biến chứng chính: đục thủy tinh thể tiến triển, rách võng mạc·bong võng mạc, nhiễm trùng (viêm nội nhãn), xuất huyết, thay đổi nhãn áp, v.v.
- Lưu ý và nguy cơ biến chứng
- Khi triệu chứng thay đổi đột ngột (ruồi bay tăng nhanh, xuất hiện chớp sáng mới, khiếm khuyết thị trường), cần khám cấp cứu.
- Việc điều trị (đặc biệt là phẫu thuật) cần được quyết định sau khi cân nhắc thận trọng lợi ích so với nguy cơ biến chứng.
- Đục thủy tinh thể tiến triển thường xảy ra sau phẫu thuật cắt dịch kính (đặc biệt ở người trung niên và cao tuổi).
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (đồ cần chuẩn bị và những điều cần xác nhận trước khi khám, bao gồm ví dụ câu hỏi)
Đồ cần chuẩn bị/mang theo:
- Danh sách các thuốc hiện đang sử dụng (bao gồm cả thuốc nhỏ mắt)
- Tiền sử bệnh (đái tháo đường, tăng huyết áp, bệnh võng mạc, phẫu thuật mắt, chấn thương mắt) và tiền sử gia đình (chẳng hạn bong võng mạc)
- Ghi chép về ngày bắt đầu và diễn biến triệu chứng (khi nào, đột ngột/từ từ, yếu tố làm nặng, một bên/hai bên)
- Hình ảnh triệu chứng (ghi chú hoặc vẽ hình dạng cảm nhận được khi nhìn nền sáng bằng điện thoại thông minh)
- Kết quả các xét nghiệm gần đây như khám đáy mắt, OCT, nhãn áp, v.v. (nếu có) Những điều cần xác nhận trước khi khám:
- Thời điểm xuất hiện, tần suất và thay đổi của triệu chứng (ví dụ: đột ngột xuất hiện/tăng dần từ vài ngày trước)
- Triệu chứng kèm theo: giảm thị lực, đau mắt, chớp sáng, một phần thị trường bị che khuất
- Gần đây có chấn thương·phẫu thuật·tiêm thuốc (liên quan đến mắt) hay không
- Mức độ ảnh hưởng đến thị lực (mức độ bất tiện trong sinh hoạt hằng ngày) và các hoạt động trong cuộc sống (lái xe, làm việc, v.v.)
Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- Theo bác sĩ, nguyên nhân gây hiện tượng ruồi bay trong trường hợp của tôi là gì? Tôi có cần làm thêm xét nghiệm không?
- Với các triệu chứng hiện tại, tôi có cần thực hiện biện pháp cấp cứu ngay không?
- Ưu điểm, nhược điểm và các biến chứng dự kiến của phương pháp điều trị (laser, cắt dịch kính, v.v.) là gì?
- Nếu theo dõi diễn biến, tôi cần đi khám bao lâu một lần?
- Khả năng triệu chứng này gây ảnh hưởng vĩnh viễn đến thị lực là bao nhiêu?
Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- Gần đây hiện tượng ruồi bay đột ngột tăng nhiều và tôi bị chớp sáng. Nguy cơ rách võng mạc hoặc bong võng mạc có cao không? Tôi có cần được khám đáy mắt có giãn đồng tử ngay lập tức không?
- Nếu được khuyến nghị phẫu thuật cắt dịch kính hoặc tiêu dịch kính, xét đến tuổi, tình trạng cận thị và vị trí của triệu chứng, mức độ cải thiện dự kiến và tỷ lệ xảy ra biến chứng là bao nhiêu?
(Khi cần, khuyến nghị đánh giá chi tiết bằng chụp đáy mắt, khám giãn đồng tử, OCT, v.v. Nếu nghi ngờ tình huống cấp cứu, hãy đến khám tại khoa mắt ngay lập tức.)