Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Đây là bệnh trong đó một màng xơ mỏng (màng trước võng mạc, Epiretinal membrane; ERM) hình thành trên bề mặt vùng hoàng điểm (võng mạc trung tâm), kéo hoặc làm biến dạng võng mạc, gây giảm thị lực trung tâm và hình ảnh vật thể bị méo (biến dạng, metamorphopsia).
- Nguyên nhân/cơ chế bệnh sinh: Các tế bào thần kinh đệm (glia), nguyên bào sợi, tế bào RPE… tăng sinh và hợp nhất trên bề mặt võng mạc qua tình trạng bong dịch kính sau hoặc các khiếm khuyết nhỏ hình thành ở màng giới hạn trong, từ đó tạo thành màng. Sự co rút của màng có thể làm biến dạng cấu trúc hoàng điểm (nếp gấp hoặc nếp nhăn võng mạc); hiếm khi có thể kèm theo lỗ hoàng điểm. Thể vô căn thường gặp, với tỷ lệ mắc cao hơn ở người cao tuổi. Bệnh cũng có thể phát sinh thứ phát sau phẫu thuật bong võng mạc, quang đông bằng laser, viêm nội nhãn, bệnh mạch máu võng mạc, chấn thương… Tình trạng hai mắt được báo cáo ở khoảng 10% trường hợp.
- Triệu chứng chính: Giảm thị lực trung tâm, biến dạng vật thể (nhìn thấy bị méo), vật thể trông nhỏ hơn hoặc lớn hơn (vi biến dạng), khó đọc chữ do biến dạng vùng trung tâm. Tốc độ tiến triển thường chậm.
Phương pháp điều trị
- Chẩn đoán: Đối với màng trước võng mạc, chụp cắt lớp quang học (OCT) cùng với khám đáy mắt là phương pháp chẩn đoán tiêu chuẩn, giúp xác định màng mỏng trên bề mặt võng mạc và mức độ biến dạng của các lớp võng mạc. Khi cần, có thể thực hiện kiểm tra thị lực, kiểm tra lưới Amsler, chụp mạch huỳnh quang đáy mắt…
- Theo dõi bảo tồn (triệu chứng nhẹ): Nếu thị lực trung tâm vẫn tương đối ổn định và triệu chứng nhẹ hoặc ổn định, nên theo dõi định kỳ (theo dõi OCT và thị lực). Người bệnh được hướng dẫn kiểm tra mức độ biến dạng tại nhà bằng lưới Amsler.
- Điều trị phẫu thuật: Khi triệu chứng gây ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày hoặc thị lực xấu đi, sẽ thực hiện cắt dịch kính (vitrectomy) và bóc màng trước võng mạc (thường bao gồm bóc màng giới hạn trong, ILM peeling). Phẫu thuật có thể cải thiện một phần tình trạng biến dạng và giúp thị lực phục hồi một phần, nhưng nếu màng đã tồn tại trong thời gian dài thì khó phục hồi hoàn toàn.
- Trường hợp kèm lỗ hoàng điểm: Có thể cần phẫu thuật với bơm khí và duy trì tư thế (trong một số trường hợp được khuyến nghị nằm sấp khoảng 2 tuần); tỷ lệ thành công và di chứng phụ thuộc vào tình trạng tổn thương.
- Điều trị bằng thuốc/không phẫu thuật: Hiện chưa có phương pháp điều trị bằng thuốc nào được xác lập là điều trị tiêu chuẩn để loại bỏ hoàn toàn ERM.
- Lưu ý trước và sau thủ thuật, biến chứng: Có thể xảy ra tiến triển đục thủy tinh thể sau phẫu thuật (đặc biệt ở người cao tuổi), rách/bong võng mạc, nhiễm trùng (viêm nội nhãn), xuất huyết, không chắc chắn về mức độ cải thiện thị lực và khả năng tái phát. Sau phẫu thuật, nếu được bơm khí, cần lưu ý trong sinh hoạt như cấm đi máy bay khi vẫn còn khí trong mắt.
Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm đồ cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Đồ cần chuẩn bị/mang theo:
- Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm cả thuốc nhỏ mắt)
- Tiền sử phẫu thuật/thủ thuật mắt trước đây (phẫu thuật dịch kính, laser, chấn thương…)
- Kết quả kiểm tra thị lực trước đây (nếu có) và mang theo OCT/hình ảnh đáy mắt trước đây nếu có
- Ghi chép triệu chứng: bắt đầu từ khi nào, diễn tiến (từ từ/đột ngột), ở một bên hay hai bên, mức độ biến dạng (ví dụ: chữ bị cong đến mức nào), những bất tiện trong sinh hoạt hằng ngày
- Kết quả lưới Amsler (ảnh hoặc ghi chép khi kiểm tra tại nhà)
- Các nội dung chính cần báo cho nhân viên y tế khi khám ngoại trú:
- Thời điểm bắt đầu và tốc độ tiến triển của tình trạng giảm thị lực
- Có hay không có biến dạng (méo) và mức độ biến dạng
- Có kèm đau, đỏ mắt, chớp sáng (photopsia), vật thể trôi nổi (triệu chứng dịch kính) hay không
- Bệnh toàn thân (đái tháo đường, tăng huyết áp…) và việc sử dụng thuốc chống đông
Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- Tình trạng này có khả năng ảnh hưởng đến thị lực của tôi như thế nào? Tiên lượng ra sao?
- Tiêu chí để khuyến nghị phẫu thuật là gì? Tôi cần phẫu thuật ngay hay có thể tiếp tục theo dõi?
- Những nguy cơ và biến chứng chính của phẫu thuật (cắt dịch kính + loại bỏ màng) là gì? Khả năng xảy ra ở mức nào?
- Thời điểm và mức độ phục hồi thị lực dự kiến sau phẫu thuật như thế nào?
- Nếu không phẫu thuật, những nguy cơ lâu dài (ví dụ: lỗ hoàng điểm, giảm thị lực vĩnh viễn…) là gì?
Ví dụ các câu hỏi tùy theo bệnh
- Với kết quả OCT của tôi, tình trạng biến dạng các lớp võng mạc hoặc độ dày võng mạc có thuộc chỉ định phẫu thuật không? (Bác sĩ: đề nghị được xem ảnh OCT cùng với bác sĩ)
- Hiện triệu chứng của tôi nhẹ; nếu chọn theo dõi thì cần tái khám và kiểm tra với tần suất như thế nào? (ví dụ: OCT mỗi 3 tháng)
(Tham khảo: Trong chăm sóc hằng ngày, nên tự kiểm tra định kỳ bằng lưới Amsler, đến bệnh viện ngay khi xuất hiện thay đổi thị lực, và nếu được bơm khí khi phẫu thuật thì cần tuân thủ hướng dẫn cấm đi máy bay và nằm sấp.)