Bong võng mạc

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tóm tắt định nghĩa: Bong võng mạc là tình trạng võng mạc (lớp thần kinh nơi các tế bào cảm thụ ánh sáng tọa lạc) bị tách khỏi thành trong nhãn cầu. Khi nguồn cung cấp chất dinh dưỡng cho võng mạc bị gián đoạn, chức năng của các tế bào cảm thụ ánh sáng có thể bị tổn thương, dẫn đến giảm thị lực hoặc mù lòa.
• Sinh lý bệnh chính:
  • Bong võng mạc do rách (rhegmatogenous): dịch kính co lại và hóa lỏng, tạo ra lỗ rách trên võng mạc; dịch nội nhãn đi qua lỗ rách và làm bong võng mạc.
  • Bong võng mạc do co kéo (tractional): dịch kính hoặc mô tăng sinh xơ kéo võng mạc, gây bong (ví dụ: bệnh võng mạc do đái tháo đường).
  • Bong võng mạc xuất tiết (exudative/serous): dịch ứ đọng dưới võng mạc do tổn thương ở hắc mạc, mạch máu hoặc viêm.
• Triệu chứng chính:
  • Ruồi bay (myodesopsia), chớp sáng (photopsia), cảm giác có màn che trong thị trường (mất một phần thị trường hoặc vùng che khuất dần mở rộng), nhìn vật méo mó (biến dạng thị giác), giảm thị lực nhanh chóng (khi ảnh hưởng đến hoàng điểm).
• Yếu tố nguy cơ: cận thị nặng, tuổi tác (trung niên và cao tuổi), tiền sử gia đình mắc bệnh võng mạc, phẫu thuật mắt trước đây (đặc biệt là phẫu thuật đục thủy tinh thể), chấn thương mắt, bệnh võng mạc do đái tháo đường, viêm màng bồ đào, v.v.

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc điều trị: Bong võng mạc là bệnh cấp cứu; đặc biệt khi hoàng điểm (võng mạc trung tâm) đã bị ảnh hưởng hoặc tình trạng đang tiến triển, cần được điều trị chuyên khoa ngay lập tức (thường là phẫu thuật).
• Trường hợp không phẫu thuật và nhẹ:
  • Dùng quang đông bằng laser hoặc áp lạnh (cryo) để phong bế vùng xung quanh vết rách võng mạc, ngăn bệnh tiến triển (áp dụng cho các vết rách giai đoạn sớm và khu trú).
  • Bong võng mạc xuất tiết có thể cải thiện khi điều trị nguyên nhân (viêm, khối u, bệnh mạch máu, v.v.) bằng thuốc và kiểm soát bệnh nguyên.
• Điều trị phẫu thuật (phương pháp tiêu chuẩn và chủ yếu):
  • Đai củng mạc (scleral buckling): đặt vật liệu tạo độ lồi từ bên ngoài nhãn cầu để áp võng mạc lại, chủ yếu được sử dụng trong bong võng mạc do rách.
  • Cắt dịch kính (vitrectomy) + điều trị bên trong (khâu vết rách võng mạc, áp lạnh/laser) + bơm khí hoặc dầu silicone: chủ yếu được sử dụng cho bong võng mạc phức tạp, diện rộng và bong võng mạc do co kéo.
  • Bơm khí/khí nở (pneumatic retinopexy): có thể áp dụng cho các vết rách và bong võng mạc nhỏ ở vị trí nhất định.
  • Bong võng mạc do co kéo (ví dụ: liên quan đến đái tháo đường): tiến hành cắt dịch kính để loại bỏ màng xơ và bóc tách các dính kết.
• Điều trị bằng thuốc:
  • Khi nguyên nhân là bong võng mạc xuất tiết (như viêm), sử dụng các thuốc điều trị nguyên nhân như steroid hoặc thuốc ức chế miễn dịch.
  • Có thể sử dụng kháng sinh, thuốc chống viêm, v.v. tùy theo biến chứng.
• Chăm sóc sau phẫu thuật và sinh hoạt:
  • Khi bơm khí, có thể cần duy trì tư thế được khuyến nghị (nằm sấp hoặc giữ một hướng nhất định) trong vài tuần, tùy theo phương pháp phẫu thuật và vị trí vết rách.
  • Cấm đi máy bay và nhanh chóng lên/xuống nơi có độ cao lớn (nguy cơ khí giãn nở) trong thời gian còn khí trong mắt.
  • Tránh vận động mạnh, nâng vật nặng và các hoạt động có nguy cơ chấn thương mắt.
  • Kiểm soát các bệnh toàn thân như đường huyết và huyết áp (quản lý đái tháo đường và tăng huyết áp) giúp giảm nguy cơ bong võng mạc do co kéo và ảnh hưởng đến kết quả phẫu thuật.
• Lưu ý và nguy cơ biến chứng:
  • Đục thủy tinh thể tiến triển nhanh hơn trong/sau phẫu thuật, tăng nhãn áp, bong lại, bệnh võng mạc tăng sinh (PVR), xuất huyết, nhiễm trùng (viêm nội nhãn), giới hạn trong khả năng phục hồi thị lực thực tế (khi hoàng điểm bị bong trong thời gian dài).
  • Bong võng mạc mạn tính kéo dài có thể bị hạn chế khả năng phục hồi thị lực dù đã được phẫu thuật để áp lại võng mạc.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng cần chuẩn bị (mang theo):
  • Danh sách tất cả các thuốc đang sử dụng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và thực phẩm bổ sung), cùng với liều lượng và thời gian dùng thuốc.
  • Hồ sơ các phẫu thuật mắt trước đây (phẫu thuật đục thủy tinh thể, điều trị bằng laser, v.v.) và ngày thực hiện.
  • Bản sao kết quả khám mắt gần đây (ảnh đáy mắt, OCT, siêu âm, v.v.) nếu có sẽ hữu ích.
  • Ngày bắt đầu triệu chứng và diễn biến theo thời gian của các triệu chứng (ví dụ: ruồi bay/chớp sáng bắt đầu từ khi nào, tốc độ tiến triển).
  • Ảnh hoặc ghi chú liên quan đến triệu chứng (ví dụ: ảnh mô phỏng vùng mất thị trường bằng cách dùng tay che lại).
• Thông tin chính cần cung cấp cho bác sĩ khi khám ngoại trú:
  • Triệu chứng bắt đầu đột ngột hay tiến triển dần dần.
  • Triệu chứng xảy ra ở một mắt hay cả hai mắt, trước đây đã từng có triệu chứng tương tự hay chưa.
  • Gần đây có bị chấn thương mắt hay không và có mắc bệnh toàn thân hay không (đặc biệt là đái tháo đường, tăng huyết áp).
• Chuẩn bị cho xét nghiệm:
  • Cần khám giãn đồng tử nên có thể gây bất tiện khi về nhà (nếu dự định lái xe, hãy chuẩn bị phương tiện di chuyển thay thế).

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Với tình trạng của tôi, tôi cần được điều trị khẩn cấp đến mức nào?
• Phương pháp điều trị được khuyến nghị (phẫu thuật/laser) là gì và vì sao?
• Những nguy cơ và tác dụng phụ dự kiến của từng phương pháp điều trị là gì?
• Khả năng phục hồi thị lực (tiên lượng) sau phẫu thuật như thế nào? Có sự khác biệt gì tùy theo việc hoàng điểm có bị ảnh hưởng hay không?
• Khả năng tái phát (bong lại) sau phẫu thuật là bao nhiêu và khả năng phải phẫu thuật lại thì sao?
• Khi nào tôi có thể trở lại các hoạt động thường ngày (lái xe, đi làm, tập thể dục) sau phẫu thuật?
• Khi bơm khí, cần giữ tư thế nào và những điều cấm kỵ (đi máy bay, lặn, v.v.) là gì?

Ví dụ các câu hỏi tùy theo bệnh

• Bong võng mạc của tôi có ảnh hưởng đến hoàng điểm (võng mạc trung tâm) không? Nếu có, phạm vi phục hồi thị lực dự kiến là bao nhiêu?
• Phẫu thuật được khuyến nghị cho tôi (đai củng mạc hay cắt dịch kính) là gì, và căn cứ lựa chọn phương pháp đó (vị trí/kích thước vết rách võng mạc, có co kéo hay không, v.v.) là gì?