Bệnh tăng nhãn áp

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa và sinh lý bệnh: Glôcôm (Glaucoma) là nhóm bệnh đặc trưng bởi tổn thương cấu trúc của lớp sợi thần kinh thị giác và đĩa thị, từ đó gây tiến triển khiếm khuyết thị trường. Cơ chế chính là tổn thương dây thần kinh thị giác do tổn thương cơ học và huyết động học liên quan đến tăng nhãn áp hoặc do giảm tưới máu.
• Các loại chính (tóm tắt)
  • Glôcôm góc mở nguyên phát: phổ biến nhất. Được chia thành thể nhãn áp cao, trong đó nhãn áp tăng do sức cản thoát thủy dịch tăng, và glôcôm nhãn áp bình thường, trong đó nhãn áp vẫn trong giới hạn bình thường nhưng tổn thương dây thần kinh thị giác vẫn tiến triển.
  • Glôcôm góc đóng cấp tính: đường thoát thủy dịch đột ngột bị tắc, khiến nhãn áp tăng vọt → đau nhức mắt dữ dội, sung huyết, giảm thị lực, đau đầu, buồn nôn/nôn. Cần xử trí cấp cứu.
  • Glôcôm góc đóng mạn tính: tình trạng đóng góc tiến triển từ từ nên có thể hầu như không có triệu chứng.
  • Glôcôm do steroid: nhãn áp tăng do sử dụng steroid tại chỗ hoặc toàn thân trong thời gian dài.
  • Glôcôm thứ phát: phát sinh do các bệnh mắt khác như viêm màng bồ đào, đục thủy tinh thể, bệnh lý võng mạc.
  • Glôcôm bẩm sinh (ở trẻ nhỏ): nhãn áp tăng ngay sau khi sinh hoặc trong thời kỳ nhũ nhi/trẻ nhỏ, có thể có nhạy cảm với ánh sáng, chảy nước mắt, giãn giác mạc (làm phần đen của mắt to lên) v.v.
  • Tăng nhãn áp: nhãn áp cao nhưng chưa có tổn thương dây thần kinh thị giác/khiếm khuyết thị trường (cần theo dõi diễn tiến).
• Triệu chứng chính
  • Giai đoạn sớm (góc mở): phần lớn không có triệu chứng (mất dần thị trường ngoại vi). Thị lực trung tâm thường được bảo tồn cho đến giai đoạn cuối.
  • Góc đóng cấp tính: có thể kèm đau mắt dữ dội, đau đầu nghiêm trọng, giảm thị lực, sung huyết, buồn nôn/nôn, nhìn thấy vòng nhiều màu quanh đèn (halo) v.v.
  • Giai đoạn cuối: thị trường bị thu hẹp (thị lực đường hầm), gây cản trở sinh hoạt hằng ngày, lái xe/đi lại.

Phương pháp điều trị (bao gồm điều trị tiêu chuẩn và các lưu ý)

• Điều trị bằng thuốc
  • Chủ yếu là thuốc nhỏ mắt: các chất tương tự prostaglandin (ví dụ: latanoprost) thường được sử dụng làm thuốc đầu tay. Có thể phối hợp thuốc chẹn beta (ví dụ: timolol), chất chủ vận alpha, chất ức chế carbonic anhydrase (tại chỗ/uống), chất ức chế Rho-kinase v.v.
  • Khi lên cơn cấp: hạ nhãn áp ngay bằng chất ức chế carbonic anhydrase đường uống hoặc đường tĩnh mạch (ví dụ: acetazolamide), thuốc chẹn beta và chất chủ vận alpha tại chỗ, thuốc co đồng tử (pilocarpine) v.v.
• Điều trị bằng laser
  • Tạo hình vùng bè chọn lọc (SLT): được sử dụng để hạ nhãn áp trong glôcôm góc mở.
  • Cắt mống mắt chu biên (cắt mống mắt bằng laser, PI): thủ thuật tiêu chuẩn để phòng ngừa/điều trị glôcôm góc đóng.
  • Các phương pháp khác: tạo hình vùng bè bằng laser v.v.
• Điều trị phẫu thuật
  • Phẫu thuật truyền thống: phẫu thuật cắt bè (trabeculectomy), phẫu thuật đặt thiết bị dẫn lưu thủy dịch (ống shunt).
  • Phẫu thuật glôcôm xâm lấn tối thiểu (MIGS): nhằm giảm nhãn áp và lượng thuốc sử dụng trong glôcôm mức độ trung bình.
  • Ở nhóm khó điều trị và nhóm nguy cơ cao, cần cân nhắc ưu nhược điểm của từng phẫu thuật.
• Quản lý lối sống và khuyến nghị hỗ trợ
  • Sử dụng thuốc nhỏ mắt đều đặn (tuân thủ thứ tự và khoảng cách giữa các lần dùng thuốc/nhỏ mắt), tái khám nhãn khoa định kỳ (thị trường, OCT v.v.).
  • Cần tham khảo ý kiến bác sĩ nhãn khoa khi sử dụng steroid tại chỗ hoặc toàn thân trong thời gian dài.
  • Theo dõi tình trạng hạ huyết áp về đêm (đặc biệt khi dùng thuốc hạ huyết áp): nếu bị hạ huyết áp về đêm, nguy cơ glôcôm tiến triển có thể tăng.
• Lưu ý và nguy cơ biến chứng
  • Nếu không điều trị, có thể gây tổn thương vĩnh viễn dây thần kinh thị giác và mù lòa.
  • Có thể xảy ra tác dụng phụ của thuốc (kích ứng tại chỗ, khô mắt, tác dụng toàn thân của thuốc chẹn beta v.v.) và biến chứng sau phẫu thuật (nhiễm trùng, hạ nhãn áp, đục thủy tinh thể tiến triển v.v.), vì vậy cần trao đổi với bác sĩ.
  • Tình huống cấp cứu (khi nghi ngờ glôcôm góc đóng cấp tính): cần lập tức đến phòng cấp cứu/khoa nhãn khoa.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng và hồ sơ cần chuẩn bị
  • Danh sách tất cả thuốc và thực phẩm bổ sung đang dùng (bao gồm thuốc nhỏ mắt tại chỗ và steroid).
  • Bản sao kết quả khám nhãn khoa trước đây (phiếu kết quả kiểm tra thị trường, hình ảnh/báo cáo OCT, hồ sơ nhãn áp), nếu có sẽ hỗ trợ rất nhiều cho việc khám.
  • Ghi chép thay đổi triệu chứng: thay đổi thị trường, thời gian và tần suất xuất hiện cơn đau, thời điểm giảm thị lực (buổi sáng/ban đêm v.v.), có kèm buồn nôn/nôn hay không.
  • Tiền sử gia đình (cha mẹ/anh chị em ruột có bị glôcôm hay không), tiền sử phẫu thuật mắt/chấn thương mắt.
• Những nội dung cần chủ động thông báo trước với nhân viên y tế khi đến khám (ví dụ)
  • “Gần đây bạn có bị đau mắt/giảm thị lực đột ngột không?”
  • “Hiện tại hoặc gần đây bạn có sử dụng steroid (thuốc nhỏ mắt, thuốc uống, thuốc hít) không?”
  • “Bạn có đang dùng thuốc tim mạch/thuốc huyết áp và có triệu chứng nào gợi ý hạ huyết áp về đêm không?”
• Chuẩn bị cho xét nghiệm
  • Kiểm tra thị trường và OCT có thể cho kết quả sai lệch khi mệt mỏi hoặc thiếu ngủ, vì vậy nên thực hiện khi đã nghỉ ngơi đầy đủ.

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Tác dụng phụ chính và những điều cần lưu ý của thuốc này (thuốc nhỏ mắt) là gì?
• Mức độ tiến triển hiện tại của bệnh là như thế nào và tiên lượng ra sao?
• Nếu không kiểm soát được nhãn áp bằng thuốc, khi nào sẽ khuyến nghị bước tiếp theo (laser/phẫu thuật)?
• Cần lưu ý những gì trong sinh hoạt hằng ngày (lái xe, tập thể dục, uống rượu, tắm v.v.)?
• Khi gia đình (đặc biệt là người thân trực hệ) có người bị glôcôm, có cần khám sàng lọc hoặc điều trị dự phòng không?

Ví dụ câu hỏi theo từng bệnh

• Liên quan đến glôcôm nhãn áp bình thường/tăng nhãn áp
  • “Nhãn áp của tôi nằm trong giới hạn bình thường nhưng vẫn có tổn thương dây thần kinh thị giác. Ngoài nhãn áp, còn những yếu tố nguy cơ nào cần kiểm soát?”
  • “Tôi bị tăng nhãn áp (chỉ nhãn áp cao) nhưng chưa có tổn thương. Có khuyến nghị điều trị thuốc dự phòng không?”
• Liên quan đến glôcôm góc đóng (có khả năng cấp cứu)
  • “Nếu đột ngột bị đau mắt dữ dội, đau đầu và buồn nôn, những biện pháp xử trí ban đầu cần thực hiện khẩn cấp là gì?”
  • “Một mắt đã từng bị glôcôm góc đóng cấp tính, mắt bên đối diện có cần thực hiện thủ thuật laser dự phòng (cắt mống mắt) không?”

(Nếu cần, có thể chuẩn bị ghi chú trước khi đặt lịch khám dựa trên các câu hỏi trên để buổi khám đạt hiệu quả hơn.)