Chảy nước mắt

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Tắc ống lệ mũi (Nasolacrimal duct obstruction) là tình trạng nước mắt được tạo ra ở mắt không thể dẫn lưu qua ống lệ mũi về phía mũi, bị ứ đọng hoặc trào ngược.
• Nguyên nhân/cơ chế bệnh sinh:
  • Trẻ sơ sinh (bẩm sinh): thường do phần xa của ống lệ mũi bị tắc; đa số trường hợp tự thông trong vòng 2–4 tháng sau sinh và cải thiện (phần lớn trường hợp). Một số trường hợp kéo dài, tiến triển thành tắc điểm lệ hoặc tắc ống lệ mũi.
  • Người lớn (mắc phải): nguyên nhân có thể là viêm túi lệ mạn tính, viêm xoang mạn tính, chấn thương, dính sau viêm hoặc hẹp do lão hóa.
  • Cơ chế bệnh sinh: nếu bất kỳ vị trí nào trên đường dẫn lưu nước mắt (điểm lệ → lệ quản → túi lệ → ống lệ mũi) bị hẹp hoặc tắc, nước mắt có thể bị ứ đọng, trào ngược và gây nhiễm trùng.
• Triệu chứng chính:
  • Chảy nước mắt liên tục (chảy lệ), ghèn mắt (dịch tiết), đau khi ấn hoặc sưng vùng túi lệ, trào ngược dịch nhầy hoặc mủ (qua điểm lệ)
  • Trẻ sơ sinh: nhiều ghèn mắt và nước mắt (đa số cải thiện bằng điều trị bảo tồn)
• Tỷ lệ mắc: tương đối phổ biến trong các bệnh nhãn khoa và thường được quan sát trong thực hành lâm sàng.

Phương pháp điều trị

• Điều trị bảo tồn (giai đoạn đầu và ở trẻ sơ sinh):
  • Massage túi lệ và giữ vệ sinh, sử dụng kháng sinh tại chỗ hoặc toàn thân (khi có nhiễm trùng)
  • Nhiều trường hợp ở trẻ sơ sinh (phần lớn) tự thông trong vài tháng hoặc cải thiện chỉ bằng massage (tỷ lệ cải thiện cao theo tài liệu; tài liệu được cung cấp báo cáo khoảng 90% cải thiện).
• Điều trị bằng thủ thuật:
  • Rửa đường lệ (bơm rửa đường lệ, syringing/irrigation): xác định tình trạng và vị trí tắc, đồng thời có vai trò điều trị ở một số bệnh nhân
  • Đưa dây dẫn và thăm dò (probing) về phía mũi: đặc biệt được thực hiện như phương pháp điều trị không phẫu thuật ban đầu ở trẻ em. Tỷ lệ thành công khác nhau tùy theo tuổi và mức độ tắc.
  • Đặt ống silicone (silicone intubation): được lựa chọn sau khi tắc tái phát hoặc thăm dò thất bại; ống được duy trì trong một khoảng thời gian nhất định.
• Điều trị phẫu thuật:
  • Phẫu thuật nối thông túi lệ–mũi (dacryocystorhinostomy, DCR): phương pháp điều trị triệt để thông qua tái tạo đường dẫn lệ. Có phương pháp tiếp cận ngoài và phương pháp nội soi (nội soi mũi); phẫu thuật nội soi có ưu điểm là không để lại sẹo. Đây là phương pháp điều trị tiêu chuẩn với tỷ lệ thành công cao trong tắc tái phát hoặc viêm túi lệ mạn tính.
• Biến chứng và lưu ý:
  • Nếu trì hoãn điều trị, có thể xảy ra nhiễm trùng tái diễn (viêm túi lệ mạn tính), viêm mô tế bào xung quanh (áp xe quanh túi lệ), chảy mủ và các vấn đề về thẩm mỹ. Trong trường hợp nặng, có thể gây ra các biến chứng nghiêm trọng như viêm mô tế bào hốc mắt.
  • Cần kiểm tra xem có kèm bệnh đường hô hấp trên mạn tính (như viêm xoang) trước phẫu thuật hay không.
• Chăm sóc trong sinh hoạt:
  • Giữ sạch vùng quanh mắt, không dụi mắt mạnh, nhanh chóng điều trị bằng kháng sinh và tham khảo ý kiến bác sĩ khi bị nhiễm trùng.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng/thông tin cần chuẩn bị:
  • Danh sách các thuốc đang sử dụng (đặc biệt là kháng sinh, thuốc chống đông máu, v.v.), tiền sử phẫu thuật trước đây và tiền sử liên quan đến mắt hoặc xoang
  • Ghi lại thời điểm bắt đầu và diễn biến triệu chứng (từ khi nào, từng lúc/liên tục, yếu tố làm nặng), tính chất dịch tiết (trong/nhầy/mủ), thay đổi về lượng nước mắt
  • Nếu có kết quả kiểm tra trước đây (rửa đường lệ, chụp đường lệ, CT, kết quả nội soi, v.v.), hãy mang theo
  • Nếu có ảnh chụp (tình trạng chảy nước mắt hoặc sưng quanh mắt), ảnh có thể giúp ích cho việc chẩn đoán
• Nội dung cần trình bày với bác sĩ khi khám:
  • Thời điểm triệu chứng nặng lên (ví dụ: sau khi bị cảm lạnh), các phương pháp điều trị trước đây (massage, kháng sinh, thăm dò) và hiệu quả
• Ví dụ câu hỏi (người bệnh nên tự ghi chú để mang theo):
  • Triệu chứng bắt đầu từ khi nào? Trong tình huống nào triệu chứng nặng hơn?
  • Màu sắc hoặc mùi của dịch tiết có thay đổi không?
  • Trước đây đã từng điều trị các triệu chứng tương tự chưa?

Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• Tình trạng này có khả năng tự cải thiện ở mức nào? (đặc biệt trong trường hợp trẻ em)
• Bác sĩ khuyến nghị thực hiện kiểm tra nào (rửa đường lệ, chụp đường lệ, v.v.) đối với các triệu chứng hiện tại?
• Hiệu quả dự kiến và nguy cơ (tác dụng phụ) của thuốc được kê (hoặc phẫu thuật) là gì?
• Nếu cần phẫu thuật, phương pháp nào (DCR ngoài da hay nội soi) phù hợp và tiên lượng ra sao?
• Khả năng tái phát và các phương pháp điều trị bổ sung có thể lựa chọn khi tái phát là gì?

Ví dụ câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• Câu hỏi dành cho người chăm sóc trẻ sơ sinh/trẻ nhỏ:
  • Trong trường hợp của con tôi, có thể chờ đến khi nào, và từ khi nào nên cân nhắc thực hiện thủ thuật (thăm dò)?
• Đối với bệnh nhân người lớn:
  • Tôi đang bị viêm xoang mạn tính hoặc bệnh lý mũi kèm theo; có cần đồng thời điều trị mũi và xoang (điều trị tai mũi họng) không?