Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Tình trạng giác mạc mất độ trong suốt, cản trở sự truyền ánh sáng, bao gồm hiện tượng đục hoặc sẹo xuất hiện ở nhiều độ sâu khác nhau, từ lớp nông (biểu mô) đến nhu mô (mô đệm).
- Nguyên nhân chính: Chấn thương (trầy xước giác mạc, dị vật), nhiễm trùng (loét giác mạc do vi khuẩn, nấm hoặc virus), viêm (chẳng hạn như viêm giác mạc), thoái hóa hoặc loạn dưỡng giác mạc, các bệnh lý nền như giác mạc hình chóp, sẹo sau phẫu thuật.
- Tóm tắt sinh lý bệnh: Sự sắp xếp các sợi collagen của giác mạc bị phá hủy hoặc sự tăng sinh của nguyên bào sợi (hoặc myofibroblast) tạo ra các lớp sợi không đều và mô sẹo; nếu kèm tân sinh mạch máu hoặc tổn thương nhu mô giác mạc, tình trạng đục sẽ trở nên nghiêm trọng hơn.
- Triệu chứng chính: Giảm thị lực (tùy vào vị trí và độ sâu của vùng đục), chói mắt và sợ ánh sáng, nhìn mờ và hình ảnh bị biến dạng (do loạn thị không đều), đau và tiết dịch (khi nhiễm trùng đang hoạt động), mỏi mắt hoặc cảm giác dị vật.
Phương pháp điều trị
- Nguyên tắc: Xác định chiến lược điều trị tùy theo nguyên nhân, vị trí và độ sâu của vùng đục — ưu tiên điều trị bệnh lý nguyên nhân, còn sẹo và vùng đục được xử trí bằng phương pháp bảo tồn hoặc phẫu thuật.
- Điều trị bảo tồn
- Điều trị nhiễm trùng: Nhiễm khuẩn (nhỏ kháng sinh phổ rộng → chuyển sang thuốc phù hợp với kết quả nuôi cấy), nhiễm nấm (thuốc chống nấm), nhiễm virus (thuốc kháng virus).
- Kiểm soát viêm: Corticosteroid tại chỗ (chỉ sử dụng khi nhiễm trùng đang hoạt động đã được kiểm soát), thuốc chống viêm không steroid có thể được dùng hỗ trợ khi cần.
- Giảm triệu chứng: Nước mắt nhân tạo, kính áp tròng bảo vệ (kính áp tròng mềm điều trị), kiểm soát đau.
- Điều trị nhằm giảm sẹo và vùng đục
- Đục lớp nông: Có thể cải thiện bằng bóc tách bề mặt, làm sạch vô khuẩn hoặc laser quang trị liệu (Phototherapeutic Keratectomy, PTK).
- Đục lớp sâu hoặc vùng trung tâm: Cân nhắc ghép giác mạc theo lớp (ghép một phần), ghép toàn bộ (ghép xuyên), DALK, v.v.
- Khác: Ghép màng ối (thúc đẩy quá trình lành), xăm giác mạc (hạn chế, chủ yếu vì mục đích thẩm mỹ), kính áp tròng (điều chỉnh thị lực bằng kính áp tròng cứng đặc biệt hoặc kính áp tròng toric).
- Các điểm hướng dẫn mới nhất và quan trọng
- Khi nhiễm trùng đang hoạt động, chống chỉ định nhỏ corticosteroid (hoặc phải sử dụng thận trọng).
- Khi bệnh lý cấu trúc như giác mạc hình chóp là nguyên nhân nền, gia cố giác mạc (liên kết chéo) có thể giúp hạn chế tiến triển nhưng hiệu quả đối với bản thân sẹo còn hạn chế.
- Lưu ý, biến chứng và tự chăm sóc
- Biến chứng: Thủng giác mạc, tái nhiễm trùng, thất bại ghép (thải ghép, tái phát đục), giác mạc hình chóp nặng hơn, glaucoma thứ phát, v.v.
- Tự chăm sóc: Tuân thủ vệ sinh kính áp tròng, đi khám nhãn khoa ngay khi mắt bị chấn thương, sử dụng thuốc theo đơn đều đặn, không tự ý sử dụng corticosteroid.
- Sau phẫu thuật: Cần nhỏ kháng sinh và corticosteroid để phòng ngừa nhiễm trùng, đồng thời tái khám định kỳ để theo dõi diễn tiến.
Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng/thông tin cần chuẩn bị
- Danh sách tất cả các thuốc đang sử dụng (bao gồm cả thuốc nhỏ mắt) và thời gian sử dụng
- Tiền sử phẫu thuật, chấn thương hoặc điều trị nhãn khoa trước đây (năm, tên thủ thuật)
- Thời điểm bắt đầu và tốc độ tiến triển của thay đổi thị lực (ví dụ: đột ngột/từ từ)
- Chi tiết triệu chứng (có đau hay không, dịch tiết và màu sắc, lóa sáng, thị lực ban đêm, v.v.)
- Việc sử dụng kính áp tròng, loại kính và cách chăm sóc
- Tiền sử bệnh toàn thân như đái tháo đường hoặc bệnh tự miễn
- Nếu có thể, ảnh chụp triệu chứng (bằng điện thoại) hoặc bản sao các kết quả kiểm tra trước đây (ảnh đáy mắt/ảnh đèn khe, bản đồ giác mạc)
- Các mục cần đưa cho bác sĩ khi khám ngoại trú
- Kết quả đo thị lực gần đây (nếu có), đơn thuốc hoặc phiếu kết quả xét nghiệm trước đây
- Ví dụ câu hỏi tự ghi lại khi khám ngoại trú
- Ngày bắt đầu triệu chứng và thời điểm triệu chứng nặng lên (ví dụ: khi nào, trong tình huống nào thì nặng hơn)
- Gần đây có đeo kính áp tròng hoặc bị chấn thương mắt hay không
Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- Vùng đục (sẹo) này dự kiến ảnh hưởng đến thị lực của tôi ở mức độ nào?
- Các tác dụng phụ chính của thuốc (thuốc nhỏ mắt và thuốc uống) và những tương tác thuốc cần lưu ý là gì?
- Tiêu chí để được khuyến nghị phẫu thuật (ghép giác mạc, PTK, v.v.) và thời gian hồi phục sau phẫu thuật như thế nào?
- Khả năng tái phát hoặc tiên lượng lâu dài (khả năng hồi phục thị lực) được đánh giá như thế nào?
Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- Vùng đục của tôi nằm ở lớp nào của giác mạc (biểu mô/nhu mô/nội mô)? Phương pháp điều trị được khuyến nghị cho từng lớp là gì?
- Tùy theo sẹo hiện tại nằm ở trung tâm (trục nhìn) hay vùng ngoại vi, liệu việc điều chỉnh không phẫu thuật (kính đeo/kính áp tròng) có đủ không, hay cần điều chỉnh bằng phẫu thuật?