Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Cận thị giả (cận thị điều tiết, pseudomyopia) là tình trạng cận thị tạm thời, trong đó tiêu điểm nhìn xa nằm phía trước võng mạc do thủy tinh thể dày lên và cơ thể mi (cơ mi) co kéo dài (co thắt điều tiết).
- Sinh lý bệnh: Khi cơ điều tiết bị căng hoặc co thắt quá mức do làm việc ở khoảng cách gần trong thời gian dài, cơ không giãn hoàn toàn ngay cả khi nghỉ, làm tăng công suất khúc xạ và khiến tình trạng này trông giống như khúc xạ thực sự đã thay đổi.
- Triệu chứng chính: Giảm thị lực nhìn xa, mỏi mắt (mỏi nhãn cầu), đau đầu, khô mắt hoặc cảm giác có dị vật trong mắt. Thường gặp ở những độ tuổi phải làm việc ở khoảng cách gần nhiều, chẳng hạn học sinh cuối cấp tiểu học đến học sinh trung học cơ sở.
Phương pháp điều trị và lưu ý
- Phương pháp chẩn đoán: Phân biệt với cận thị thực sự (trường hợp khúc xạ có thay đổi về cấu trúc) thông qua kiểm tra khúc xạ bằng thuốc liệt điều tiết (thuốc nhỏ mắt liệt điều tiết (cycloplegia)).
- Điều trị bằng thuốc: Sử dụng thuốc liệt điều tiết để làm giãn cơ điều tiết (ví dụ: atropine, cyclopentolate, v.v.). Bác sĩ nhãn khoa sẽ quyết định loại thuốc, cách dùng và thời gian sử dụng tùy theo độ tuổi và triệu chứng.
- Lưu ý: Các thuốc có tác dụng mạnh (ví dụ: atropine) có thể gây giãn đồng tử, nhìn mờ ở khoảng cách gần, sợ ánh sáng và hiếm khi gây tác dụng phụ toàn thân, vì vậy cần sử dụng theo chỉ định của bác sĩ.
- Điều trị không dùng thuốc (quản lý lối sống): Hạn chế thời gian làm việc ở khoảng cách gần, duy trì khoảng cách đọc đúng (khuyến nghị khoảng 30–40 cm), cải thiện ánh sáng, nghỉ ngơi bằng cách nhìn xa khoảng 10 phút sau mỗi 1 giờ làm việc (có thể áp dụng theo dạng quy tắc 20-20-20), điều chỉnh tư thế, v.v.
- Nguyên tắc kê kính: Ở người bị cận thị giả, việc điều chỉnh tình trạng cận thị tạm thời không cần thiết (kê kính âm hoàn toàn) có thể ảnh hưởng đến sự tiến triển của cận thị thực sự về lâu dài, vì vậy cần quyết định dựa trên kết quả kiểm tra liệt điều tiết trước khi kê kính. Khi cần, có thể cân nhắc điều chỉnh dương nhẹ để nhìn gần hoặc điều chỉnh một phần (bifocal/ADD), v.v.
- Theo dõi: Cần tái kiểm tra (kiểm tra khúc xạ liệt điều tiết) và điều chỉnh điều trị trong khi theo dõi việc các triệu chứng có biến mất hay không và những thay đổi về tình trạng khúc xạ.
- Biến chứng・tác dụng phụ: Nếu không được điều trị thích hợp, nguy cơ co thắt điều tiết tái diễn tiến triển thành cận thị thực sự có thể tăng. Khi sử dụng thuốc liệt điều tiết, có thể xảy ra giảm thị lực tạm thời (ở khoảng cách gần), sợ ánh sáng do giãn đồng tử, dị ứng thuốc hoặc hiếm khi có phản ứng toàn thân.
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và thông tin ghi chép trước)
- Vật dụng cần chuẩn bị: Kính/kính áp tròng đang sử dụng (và đơn kính), hồ sơ kiểm tra khúc xạ・nhãn khoa trước đây (nếu có), phiếu kết quả kiểm tra thị lực ở trường (nếu có thì nộp).
- Thông tin cần ghi chép: Thời điểm bắt đầu triệu chứng, kiểu xuất hiện của triệu chứng theo ngày・theo giờ (ví dụ: nặng hơn sau khi làm việc ở khoảng cách gần), loại hình và thời gian làm việc ở khoảng cách gần mỗi ngày (đọc sách・điện thoại thông minh・chơi game, v.v.), có mỏi mắt・đau đầu hay không, các triệu chứng đi kèm như ngứa・đỏ mắt・chảy nước mắt.
- Thuốc đang dùng・dị ứng: Các thuốc đang sử dụng (bao gồm thuốc uống・thuốc nhỏ mắt) và có dị ứng thuốc hay không.
- Lưu ý trước khi kiểm tra: Nếu đã đeo kính áp tròng, hãy tháo kính trước khi kiểm tra thị lực (tuân theo chỉ định của bác sĩ); không tự ý nhỏ thuốc liệt điều tiết để chẩn đoán vì việc nhỏ thuốc được thực hiện tại cơ sở khám ngoại trú. Kế hoạch lái xe hoặc ra ngoài: Khi sử dụng thuốc liệt điều tiết, giãn đồng tử・sợ ánh sáng・giảm thị lực ở khoảng cách gần có thể ảnh hưởng đến hoạt động, vì vậy khuyến nghị bảo đảm phương tiện về nhà.
Ví dụ về các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- Hiệu quả dự kiến và tác dụng phụ của thuốc (hoặc thuốc nhỏ mắt) này là gì?
- Thời gian điều trị và khoảng cách khuyến nghị giữa các lần tái kiểm tra (theo dõi) là bao lâu?
- Tình trạng hiện tại của trẻ (hoặc của tôi) có nguy cơ tiến triển thành cận thị thực sự không?
- Trong sinh hoạt hằng ngày (học tập・thể thao・sử dụng thiết bị thông minh), cần điều chỉnh những điểm nào?
Ví dụ về các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- Cần sử dụng thuốc nhỏ mắt liệt điều tiết (ví dụ: atropine) trong bao nhiêu tuần・tháng? Khi nào cần tái kiểm tra?
- Có cần thay ngay kính đang đeo (hoặc đơn kính cận thị có được từ việc tự kiểm tra) hay nên quyết định sau khi có kết quả kiểm tra liệt điều tiết?