Bệnh Osgood-Schlatter

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Là tình trạng viêm điểm bám xương (viêm apophysis) do lực kéo lặp đi lặp lại tại chỗ bám của gân (gân bánh chè) ở củ chày (phần trên của xương ống chân), khiến vùng này nhô lên và gây đau, sưng.
• Nguyên nhân·bệnh sinh: Ở trẻ đang phát triển (chủ yếu 10–15 tuổi), khi sụn tăng trưởng của xương còn yếu, việc thường xuyên sử dụng đầu gối để chạy, nhảy, đá hoặc chịu áp lực lặp đi lặp lại lên đầu gối khiến gân bánh chè kéo nhiều lần, dẫn đến vi tách, viêm và cốt hóa vùng củ chày, gây đau. Bệnh thường gặp hơn ở trẻ trai năng động.
• Triệu chứng chính: Có thể quan sát thấy đau khu trú, ấn đau, sưng, đỏ và củ chày nhô lên (u) ở phần trên xương ống chân (củ chày). Đau nặng hơn khi lên cầu thang, gập gối, quỳ hoặc chạy nhảy. Thường xảy ra một bên, nhưng 20–30% trường hợp xảy ra ở cả hai bên.

Phương pháp điều trị

• Điều trị bảo tồn (phương pháp điều trị tiêu chuẩn trong đa số trường hợp)
  • Điều chỉnh hoạt động: Hạn chế hoặc giảm tần suất các hoạt động thể lực mạnh gây đau (nhảy, chạy, đá, v.v.) (“nghỉ ngơi tương đối”). Không phải ngừng hoàn toàn mọi hoạt động mà chỉ tránh các hoạt động gây ra triệu chứng.
  • Vật lý trị liệu: Kéo giãn cơ tứ đầu đùi và cơ gân kheo, tăng cường sức mạnh cơ (đặc biệt là cân bằng sức mạnh cơ tứ đầu đùi), thư giãn cân cơ và chương trình phục hồi chức năng theo hoạt động.
  • Kiểm soát triệu chứng: Chườm lạnh, thuốc giảm đau kháng viêm đường uống trong thời gian ngắn (theo chỉ định của bác sĩ), miếng đệm bảo vệ đầu gối hoặc dây đai gân bánh chè (nhằm giảm triệu chứng).
  • Nẹp/băng dán: Khi cần, dùng miếng đệm đầu gối hoặc băng đàn hồi để ép và bảo vệ.
  • Trở lại hoạt động: Tăng dần mức độ hoạt động từ khi không còn đau, đồng thời kết hợp kéo giãn và tập tăng cường cơ để phòng tái phát.
• Điều trị bằng thuốc
  • Giảm đau bằng thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs) trong thời gian ngắn, v.v. (tuân theo đơn thuốc và khuyến cáo của bác sĩ). Có thể cân nhắc sử dụng thuốc chống viêm tại chỗ.
• Điều trị phẫu thuật
  • Hầu hết không cần thiết. Sau khi kết thúc tăng trưởng (sau khi xương trưởng thành), có thể cân nhắc phẫu thuật như cắt bỏ một phần (loại bỏ mảnh xương) khi có mảnh xương tách rời (ossicle) gây đau dai dẳng hoặc gây rối loạn chức năng.
• Lưu ý (khi điều trị)
  • Không khuyến cáo bất động hoàn toàn trong thời gian dài (chẳng hạn bó bột kéo dài), vì có thể gây yếu cơ và cứng khớp.
  • Nếu đau rất dữ dội, không thể chịu trọng lượng hoặc kèm sưng cấp tính, sốt, cần loại trừ các nguyên nhân khác như nhiễm trùng và gãy xương.
• Nguy cơ biến chứng
  • Tiên lượng nhìn chung tốt, nhưng có thể còn tình trạng củ chày nhô lên (vấn đề thẩm mỹ), đau khi ấn mạn tính hoặc khó chịu khi quỳ. Hiếm khi cần phẫu thuật do gãy tách (avulsion) hoặc triệu chứng dai dẳng.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm đồ cần chuẩn bị, hồ sơ và ví dụ câu hỏi)

• Đồ cần chuẩn bị·những thứ cần mang theo
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc giảm đau) và tiền sử dị ứng.
  • Ghi lại thời điểm bắt đầu triệu chứng, các yếu tố làm nặng·giảm triệu chứng (đau nặng hơn khi vận động hoặc thực hiện động tác nào).
  • Mức độ và loại hình vận động (bao gồm hoạt động ở trường·câu lạc bộ), cũng như những thay đổi gần đây về hoạt động.
  • Kết quả xét nghiệm trước đây (X-quang, siêu âm, MRI, v.v.) hoặc hồ sơ điều trị tại bệnh viện khác (nếu có, mang theo hình ảnh·CD).
  • Ghi lại mức độ và tần suất đau (nếu có thể, ghi nhật ký cơn đau).
• Các xét nghiệm·đánh giá dự kiến khi khám ngoại trú
  • Khám lâm sàng (vị trí ấn đau, đau khi duỗi·gập gối, kiểm tra chức năng).
  • Khi cần, chụp X-quang để kiểm tra tình trạng tách rời hoặc vôi hóa của củ chày; siêu âm hoặc MRI để đánh giá tổn thương mô mềm·gân.
• Ví dụ câu hỏi để bệnh nhân (người giám hộ) tự kiểm tra trước khi khám ngoại trú
  • Có hoàn toàn không thể vận động do đau không? Hay chỉ đau khi thực hiện một động tác cụ thể?
  • Đau có kèm sốt, sưng nhiều hoặc thay đổi da không?

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Tác dụng phụ dự kiến của thuốc này (hoặc phương pháp điều trị được kê) là gì?
• Nên thử điều trị bảo tồn trong bao lâu và tiên lượng như thế nào?
• Có thể bắt đầu trở lại vận động (thể thao) từ khi nào và ở mức độ nào?
• Có cần thực hiện thêm xét nghiệm hình ảnh (MRI, v.v.) không?

Ví dụ các câu hỏi cụ thể theo bệnh

• Trong những trường hợp nào cần phẫu thuật? Hiệu quả và nguy cơ dự kiến của phẫu thuật là gì?
• Bác sĩ có thể hướng dẫn cụ thể những vùng cần ưu tiên tăng cường·kéo giãn (chương trình tập luyện) trong quá trình phục hồi chức năng không?

(Tham khảo: Đây là bệnh thường gặp ở trẻ em và thanh thiếu niên đang phát triển, có tiên lượng tốt; đa số trường hợp cải thiện với điều trị bảo tồn và triệu chứng thường biến mất sau khi xương trưởng thành. Tuy nhiên, nếu triệu chứng đột ngột nặng lên hoặc không thể chịu trọng lượng·có dấu hiệu viêm bất thường, cần được đánh giá thêm.)