Gãy xương ổ mắt

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Gãy xương ổ mắt là tình trạng xương ổ mắt (orbit) bao quanh mắt bị vỡ hoặc lõm xuống do chấn thương; đây là bệnh lý trong đó phần xương mỏng có chức năng bảo vệ nhãn cầu và các cấu trúc xung quanh nhãn cầu bị tổn thương.
• Nguyên nhân/cơ chế bệnh sinh: Bệnh xảy ra khi thành ổ mắt (đặc biệt là sàn ổ mắt hoặc thành trong) bị vỡ do tác động trực tiếp lên mặt, chẳng hạn như tai nạn giao thông, bị hành hung hoặc chấn thương thể thao, hoặc khi các mô trong ổ mắt (mô dưới da, mỡ, cơ vận nhãn ngoài, v.v.) thoát ra (thoát vị) qua các mảnh xương. Ở trẻ em, gãy kiểu “cửa sập (trapdoor)” có thể làm cơ bị kẹt, gây rối loạn lưu lượng máu và hạn chế cơ học.
• Triệu chứng chính: song thị (nhìn thành hai hình), hạn chế vận động nhãn cầu, thay đổi thị lực (giảm thị lực), lõm mắt (nhãn cầu bị lệch vào trong/lùi ra sau, enophthalmos), sưng và bầm tím quanh mắt·mí mắt, xuất huyết kết mạc nhãn cầu, giảm cảm giác vùng mặt (phân bố của thần kinh hoàng đản), chảy máu cam, và trong một số trường hợp là khí phế ổ mắt (sưng do không khí xâm nhập).
• Điểm cốt lõi trong chẩn đoán: Khám mắt chi tiết (thị lực, phản xạ đồng tử, vận động cơ vận nhãn ngoài, đo độ lồi nhãn cầu), nghiệm pháp kéo cưỡng bức (forced duction) khi nghi ngờ cơ bị kẹt (entrapped muscle), và CT ổ mắt (hoặc vùng mặt) độ phân giải cao không tiêm thuốc cản quang (các lát cắt mỏng theo mặt phẳng ngang/dọc đứng/trán) là những yếu tố cốt lõi trong chẩn đoán.

Phương pháp điều trị

• Không phẫu thuật (điều trị bảo tồn ban đầu)
  • Sơ cứu ngay lập tức: giữ yên và nghỉ ngơi, chườm lạnh quanh mắt (giảm sưng), kê cao đầu khi nghỉ.
  • Phòng ngừa nhiễm trùng: cân nhắc dùng kháng sinh (ví dụ: amoxicillin/clavulanate, v.v.) khi có thông thương với xoang hàm trên.
  • Kiểm soát đau: ưu tiên dùng acetaminophen; nếu đang dùng thuốc chống đông máu hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu, cần tham khảo ý kiến bác sĩ.
  • Steroid: cân nhắc sử dụng ngắn hạn khi sưng nghiêm trọng hoặc nghi ngờ chèn ép thần kinh thị giác (theo đánh giá của bác sĩ chuyên khoa).
  • Lưu ý: cần điều trị chuyên khoa mắt nếu kèm tổn thương kết mạc·bề mặt mắt; không được xì mũi (vì có thể làm khí phế ổ mắt nặng hơn do không khí xâm nhập).
• Điều trị phẫu thuật (chỉ định và thời điểm)
  • Chỉ định phẫu thuật ngay lập tức (cấp cứu): nếu nghi ngờ cơ nhãn cầu bị kẹt trong mảnh xương, gây rối loạn lưu lượng máu hoặc liệt cơ vận nhãn ngoài kéo dài, hoặc xảy ra phản xạ mắt–tim (oculocardiac reflex: buồn nôn·ngất·nhịp tim chậm), cần phẫu thuật càng sớm càng tốt (trong vòng 24–48 giờ).
  • Khuyến nghị phẫu thuật sớm (trong vòng 10–14 ngày): khi song thị nghiêm trọng kéo dài hoặc tình trạng lõm mắt (enophthalmos) tiến triển.
  • Mục đích phẫu thuật: loại bỏ mảnh xương·giải áp, phục hồi các mô bị thoát ra, tái tạo cấu trúc ổ mắt (vật liệu nhân tạo: lưới·silicone·implant vật liệu, v.v.) nhằm khôi phục vị trí nhãn cầu và chức năng cơ vận nhãn ngoài.
  • Chăm sóc sau phẫu thuật: dùng kháng sinh để phòng ngừa nhiễm trùng, kiểm soát sưng·đau, phục hồi vận động nhãn cầu (bao gồm điều trị chỉnh thị lực·song thị), theo dõi tình trạng phục hồi cảm giác vùng mặt.
• Phòng ngừa biến chứng và theo dõi: định kỳ theo dõi những thay đổi thị lực, tình trạng song thị·lõm mắt kéo dài và bất thường cảm giác (phối hợp khám tạo hình mắt/nhãn khoa).

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng và chuẩn bị xét nghiệm)

• Những thứ cần mang theo
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc chống đông máu·thuốc hạ huyết áp·steroid) và tiền sử dị ứng
  • Ghi lại diễn biến khi xảy ra tai nạn (thời gian, tình huống) và thời điểm xuất hiện triệu chứng
  • Ảnh chụp tại thời điểm chấn thương (nếu có thể), các xét nghiệm trước đây (X-quang/CT đã chụp nếu cần) và hồ sơ khám chữa bệnh
  • Ghi chú thời điểm bắt đầu thay đổi thị lực và tính theo mùa/mô hình nặng lên·cải thiện của các triệu chứng
• Các xét nghiệm có thể được thực hiện khi khám ngoại trú
  • Kiểm tra thị lực, kiểm tra đồng tử·đáy mắt, đánh giá vận động cơ vận nhãn ngoài, đo bằng thước đo độ lồi nhãn cầu Hertel
  • CT ổ mắt·vùng mặt không tiêm thuốc cản quang (xác định chi tiết tình trạng gãy xương và thoát vị mô)
  • Khi cần, nghiệm pháp kéo cưỡng bức (forced duction), đo nhãn áp
• Hướng dẫn sinh hoạt trước khi đến khám
  • Không xì mũi·nâng vật nặng·tập thể dục gắng sức
  • Khi có nguy cơ chảy máu, thực hiện kiểm soát cầm máu và trao đổi với bác sĩ phụ trách về các thuốc chống đông máu đang dùng

Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• "Đây có phải là dạng gãy xương cần phẫu thuật không? Tùy tình hình thì bác sĩ khuyến nghị phẫu thuật vào thời điểm nào?"
• "Nếu không phẫu thuật, có khả năng để lại những biến chứng nào (song thị, lõm mắt, mất thị lực, v.v.)?"
• "Tỷ lệ thành công của phẫu thuật và thời gian hồi phục dự kiến là bao lâu?"
• "Tác dụng phụ và thời gian dùng các thuốc được kê (kháng sinh·steroid, v.v.) như thế nào?"
• "Trong sinh hoạt hằng ngày, từ khi nào có thể tắm, quay lại công việc·tập thể dục?"

Ví dụ các câu hỏi tùy chỉnh theo bệnh

• "Nếu vận động nhãn cầu bị hạn chế và có song thị, làm thế nào để kiểm tra xem cơ có bị kẹt (entrapped) hay không, và nếu xác nhận có kẹt thì phẫu thuật khẩn cấp đến mức nào?"
• "Hiện tại có thể thấy vị trí nhãn cầu bị thay đổi (lõm mắt); phẫu thuật có thể phục hồi đến mức nào? Về lâu dài, khả năng còn di chứng là bao nhiêu?"

Hướng dẫn bổ sung: Nếu kèm theo các triệu chứng (giảm thị lực, hạn chế nghiêm trọng cơ vận nhãn ngoài, nôn·nhịp tim chậm nghiêm trọng, v.v.), cần được chuyển ngay đến khoa cấp cứu mắt/trung tâm tạo hình mắt·chấn thương để đánh giá tức thì, không được trì hoãn.