Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
Vẹo cổ bẩm sinh (vẹo cổ bẩm sinh do cơ ức-đòn-chũm) là tình trạng một bên cơ ức-đòn-chũm (SCM) bị co ngắn và xơ hóa khi trẻ sinh ra hoặc trong giai đoạn sơ sinh, khiến đầu nghiêng về phía đó (nghiêng bên), còn cằm xoay về phía đối diện. Cơ chế bệnh sinh chủ yếu là cơ bị co ngắn do xơ hóa sau khi xuất huyết và hoại tử trong cơ do quá trình sinh hoặc tư thế trong tử cung; hiếm khi nguyên nhân có thể là dị tật đốt sống cổ. Tần suất mắc khoảng 1–2% trẻ sơ sinh.
Triệu chứng chính
- Một khối cứng có thể sờ thấy ở phía trước một bên cổ (thường xuất hiện vào khoảng 2–4 tuần sau sinh và thường biến mất trong vòng 2–6 tháng sau sinh)
- Đầu liên tục nghiêng (nghiêng về phía cơ bị co ngắn) và hạn chế xoay
- Bất đối xứng khuôn mặt (bẹt mặt) — nếu để kéo dài, có thể dẫn đến thay đổi hình dạng cố định
- Bất đối xứng trong cử động cổ do hạn chế vận động
Chẩn đoán chủ yếu dựa trên bệnh sử và khám thực thể (đánh giá độ nghiêng của đầu, sờ thấy cơ SCM bị co ngắn hoặc có khối); khi cần thiết, có thể tiến hành siêu âm (phân biệt khối trong cơ), chụp X-quang cột sống cổ (xác định dị tật), khám mắt (phân biệt lác) và các xét nghiệm để kiểm tra sự hiện diện của loạn sản khớp háng.
Phương pháp điều trị (điều trị tiêu chuẩn, thuốc·thủ thuật·phẫu thuật, chăm sóc tại nhà) và lưu ý
Nguyên tắc điều trị là điều trị bảo tồn sớm (kéo giãn·điều chỉnh tư thế) → nếu hiệu quả không đầy đủ, tiến hành kéo dài/cắt cơ bằng phẫu thuật.
Điều trị không phẫu thuật (lựa chọn đầu tiên)
- Kéo giãn hằng ngày theo hướng dẫn của cha mẹ·người chăm sóc: 3–4 lần mỗi ngày, trong khoảng thời gian phù hợp ở mỗi đợt (bác sĩ vật lý trị liệu sẽ hướng dẫn và làm mẫu), kéo giãn cơ SCM bị co ngắn theo hướng ngược lại.
- Hướng dẫn tư thế trị liệu khi ngủ·bú (hướng ánh nhìn của trẻ và điều chỉnh vị trí đầu)
- Vật lý trị liệu (điều trị bằng tay dưới sự hướng dẫn của chuyên gia, các bài tập dành cho trẻ nhỏ)
Điều trị phẫu thuật (khi điều trị không phẫu thuật thất bại)
- Kéo dài/cắt bỏ một phần hoặc toàn bộ cơ SCM (làm tăng chiều dài cơ)
- Duy trì vị trí đã chỉnh bằng nẹp hoặc bó bột, sau đó bắt đầu lại các bài vận động chủ động·thụ động
- Nhìn chung, kết quả tốt nếu thực hiện trước 4–5 tuổi; ở trẻ lớn hơn, việc điều chỉnh hoàn toàn biến dạng khuôn mặt có thể khó khăn
Lưu ý và nguy cơ biến chứng
- Bắt đầu điều trị sớm (trong vài tuần~vài tháng sau sinh) có ý nghĩa quan trọng đối với tiên lượng: đã có báo cáo cho thấy nếu bắt đầu trong vòng 2–3 tháng, trên 80% trường hợp cải thiện chỉ với điều trị bảo tồn
- Kéo giãn quá mức có thể gây đau·tổn thương — 반드시 tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ vật lý trị liệu
- Biến chứng phẫu thuật: tổn thương thần kinh (ví dụ: các dây thần kinh xung quanh cơ ức-đòn-chũm), nhiễm trùng, sẹo, v.v.
- Nếu không điều trị, có thể dẫn đến bất đối xứng khuôn mặt cố định, nâng vai và vẹo cột sống
- Cần kiểm tra các bệnh kèm theo (loạn sản khớp háng, dị tật cột sống cổ, lác)
Điểm cần lưu ý khi tự chăm sóc
- Thực hiện kéo giãn đều đặn theo số lần·phương pháp đã được chỉ định
- Ghi lại hình ảnh diễn tiến điều trị và những thay đổi về tư thế (hữu ích khi trao đổi với bác sĩ)
- Nếu xuất hiện đau·sốt·thay đổi cấp tính về khối u trong quá trình điều trị, cần đến ngay cơ sở y tế
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
Vật dụng cần chuẩn bị
- Danh sách các thuốc·thực phẩm bổ sung đang dùng (nếu có)
- Hồ sơ khám trước đây và kết quả xét nghiệm (siêu âm, phim X-quang, v.v.)
- Ghi chép về thời điểm bắt đầu điều trị và việc kéo giãn theo từng thời gian·từng ngày (tần suất·thời gian thực hiện)
- Ghi chép quan sát về thói quen bú·ngủ và sự phát triển của trẻ (ngẩng đầu, lẫy, v.v.)
- Ghi chép thời điểm bắt đầu và những thay đổi của triệu chứng (khuyến nghị có ảnh hoặc video)
Những thứ cần cho bác sĩ xem khi khám
- Ảnh·video cho thấy rõ những thay đổi về độ nghiêng của đầu (ở nhiều thời điểm khác nhau)
- Ghi chép về sự thay đổi kích thước của khối u sờ thấy được
Ví dụ câu hỏi cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (tự kiểm tra)
- Kích thước hoặc độ cứng của khối u có đột ngột tăng lên không?
- Trẻ có biểu hiện đau không (có ảnh hưởng đến giấc ngủ·việc bú không)?
- Có kèm theo vấn đề nào khác về thể chất không (chênh lệch chiều dài chân, dáng đi bất thường, vấn đề ở khớp háng)?
Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- Tiên lượng của trẻ này như thế nào? Có thể kỳ vọng cải thiện đến mức nào nhờ điều trị?
- Phương pháp cụ thể để thực hiện điều trị kéo giãn (số lần·tư thế) như thế nào?
- Khi nào cần phẫu thuật và quá trình hồi phục sau phẫu thuật sẽ như thế nào?
- Các biến chứng và nguy cơ dự kiến khi phẫu thuật là gì?
- Có cần làm thêm xét nghiệm nào không (khớp háng, cột sống cổ, mắt, v.v.)?
Ví dụ câu hỏi tùy chỉnh theo bệnh
- Khối u ở cơ ức-đòn-chũm của trẻ thường biến mất trong vòng bao nhiêu tháng? Nếu khối u vẫn còn thì tình trạng sẽ khác như thế nào?
- Khi kéo giãn tại nhà, cần thực hiện chính xác ở tư thế nào, trong bao lâu và bao nhiêu lần? (Bạn dự định sẽ được bác sĩ vật lý trị liệu làm mẫu, nhưng hãy yêu cầu hướng dẫn cụ thể)
Tóm tắt ngắn gọn
- Chẩn đoán sớm·kéo giãn sớm có ý nghĩa rất quan trọng và phần lớn trường hợp cải thiện với điều trị không phẫu thuật.
- Nếu có các dấu hiệu không điển hình (tăng nhanh, đau, nghi ngờ dị tật cột sống cổ hoặc bệnh kèm theo), cần làm thêm xét nghiệm hoặc được đánh giá tại các chuyên khoa khác (chấn thương chỉnh hình, y học phục hồi chức năng nhi khoa, nhãn khoa).