Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa và bệnh sinh: Là tình trạng hormone tuyến cận giáp (PTH) do tuyến cận giáp tiết ra bị tiết quá mức, làm tăng nồng độ canxi trong máu; chủ yếu xảy ra do nguyên phát (u tuyến cận giáp, tăng sản, hiếm khi ung thư). Cũng có các thể thứ phát và tam phát do suy thận mạn tínhなど. PTH tăng quá mức làm canxi được giải phóng từ xương, tăng giữ canxi tại thận và ảnh hưởng gián tiếp đến hấp thu canxi tại ruột.
- Nguyên nhân chính: ① U tuyến cận giáp đơn độc hoặc đa ổ (thường gặp nhất) ② Tăng sản tuyến cận giáp ③ Ung thư tuyến cận giáp (hiếm) ④ Di truyền (ví dụ: hội chứng MEN) ⑤ Suy thận mạn tính (thứ phát/tam phát)
- Triệu chứng chính: Phần lớn không có triệu chứng và được phát hiện khi xét nghiệm máu sàng lọc. Khi có triệu chứng, bệnh biểu hiện bằng các triệu chứng liên quan đến tăng canxi máu.
- Tiêu hóa: buồn nôn·nôn, chán ăn, táo bón, đau bụng
- Thận: tiểu nhiều, mất nước, sỏi thận (sỏi đường tiết niệu), suy giảm chức năng thận
- Xương·cơ: loãng xương, đau xương, yếu cơ, dễ mệt mỏi
- Thần kinh-tâm thần: trầm cảm, suy giảm trí nhớ, lú lẫn
- Tim mạch: tăng nguy cơ tăng huyết áp, rối loạn nhịp tim
- Nặng: cơn tăng canxi máu (mất nước, hôn mê, bất thường điện tâm đồ)
Phương pháp điều trị
- Nguyên tắc cơ bản
- Không có triệu chứng và mức độ nhẹ: theo dõi định kỳ (xét nghiệm canxi máu·PTH·chức năng thận, đo mật độ xương, v.v.)
- Nếu có triệu chứng hoặc biến chứng (sỏi thận, loãng xương, tăng canxi máu rõ rệt, v.v.) thì cần điều trị tích cực
- Điều trị phẫu thuật
- Điều trị triệt để là phẫu thuật cắt tuyến cận giáp (cắt u tuyến khu trú hoặc cắt chọn lọc). Trước phẫu thuật cần xác định vị trí tổn thương (siêu âm cổ, Tc-99m sestamibi, 4D-CT, v.v.).
- Chỉ định phẫu thuật: bệnh nhân có triệu chứng, canxi máu vượt quá ngưỡng nhất định (hướng dẫn khác nhau tùy cơ sở), tuổi <50, biến chứng thận·xương, v.v.
- Lưu ý sau phẫu thuật: cần theo dõi hạ canxi máu (đặc biệt là hội chứng xương đói) và có thể cần bổ sung canxi·vitamin D.
- Điều trị bằng thuốc/bảo tồn
- Tăng canxi máu cấp tính: cung cấp dịch (nước muối sinh lý), thúc đẩy thải canxi bằng thuốc lợi tiểu (nhóm quai; furosemide), khi cần sử dụng bisphosphonate đường tĩnh mạch (ví dụ: zoledronic acid), calcitonin, v.v.
- Quản lý mạn tính: calcimimetic (cinacalcet) có thể ức chế bài tiết PTH và làm giảm canxi máu (dùng khi không thể phẫu thuật hoặc hỗ trợ trước·sau phẫu thuật).
- Quản lý loãng xương: bisphosphonate, sử dụng có chọn lọc (khi mật độ xương giảm).
- Việc bổ sung vitamin D (khi thiếu hụt) cần được thực hiện thận trọng theo chỉ định của bác sĩ.
- Quản lý sinh hoạt và lưu ý về thuốc
- Uống đủ nước (phòng mất nước), tránh bổ sung quá mức canxi/vitamin D và sử dụng thuốc bừa bãi (ví dụ: thuốc lợi tiểu nhóm thiazide có thể gây tăng canxi máu).
- Phát hiện sớm biến chứng thông qua xét nghiệm định kỳ.
Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng cần mang theo
- Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn·thuốc không kê đơn·thực phẩm bổ sung)—đặc biệt là thuốc bổ sung canxi·vitamin D, thuốc lợi tiểu, lithium, v.v.
- Bản sao kết quả xét nghiệm máu trước đây (canxi toàn phần·canxi ion hóa, PTH, creatinine, v.v.) và kết quả đo mật độ xương (BMD)·xét nghiệm nước tiểu (canxi niệu 24 giờ)
- Ghi chép các triệu chứng gần đây (buồn nôn·táo bón·tiểu nhiều·đau xương·thay đổi trí nhớ, v.v.), thời điểm bắt đầu·tần suất xuất hiện triệu chứng và các yếu tố làm nặng hơn
- Tiền sử phẫu thuật·tiền sử gia đình (đặc biệt là u nội tiết, hội chứng MEN), có hay không có kế hoạch mang thai
- Các mục nên kiểm tra trước tại phòng khám ngoại trú
- Nồng độ canxi và PTH máu gần đây, chức năng thận (creatinine), canxi niệu 24 giờ (nếu có)
- Đã thực hiện đo mật độ xương hay chưa và hình ảnh thận (có sỏi hay không)
- Ví dụ câu hỏi (các mục tự hỏi trong khi khám)
- Tác dụng phụ của thuốc này là gì?
- Tiêu chuẩn khuyến nghị phẫu thuật là gì?
- Tần suất kiểm tra theo dõi như thế nào?
- Kiểm soát canxi sau phẫu thuật như thế nào?
Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- Nồng độ canxi và PTH trong máu của tôi hiện đang ở tình trạng như thế nào? Đã đến mức cần phẫu thuật chưa?
- Có thể kiểm soát bằng điều trị bằng thuốc (ví dụ: cinacalcet) thay cho phẫu thuật không? Ưu và nhược điểm là gì?
- Nguy cơ phẫu thuật (biến chứng) và hiệu quả dự kiến (cải thiện triệu chứng, tỷ lệ tái phát) như thế nào?
- Nếu có kế hoạch mang thai thì chiến lược điều trị sẽ thay đổi như thế nào?
Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- Trong trường hợp của tôi (dựa trên chỉ số xét nghiệm·tuổi·triệu chứng), có khuyến nghị phẫu thuật cắt tuyến cận giáp không, hay theo dõi có an toàn không?
- Để phòng ngừa·điều trị hạ canxi máu sau phẫu thuật (đặc biệt là hội chứng xương đói), cần chuẩn bị những gì (như bổ sung canxi·vitamin D)?
(Tham khảo: Việc đánh giá cụ thể về triệu chứng·kết quả xét nghiệm·chỉ định điều trị cần được quyết định thông qua tư vấn với bác sĩ phụ trách.)