Chân vòng kiềng

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

Genu varum (genu varum, chân vòng kiềng) là tình trạng trung tâm khớp gối cong vào trong so với đường thẳng nối khớp háng–khớp gối–khớp cổ chân, khiến khoảng cách giữa hai đầu gối tăng lên.
Nguyên nhân và sinh lý bệnh chính:

• Yếu tố sinh lý: Ở trẻ sơ sinh (đặc biệt dưới 1 tuổi), chân vòng kiềng sinh lý khá phổ biến và thường cải thiện trong khoảng 18–24 tháng.
• Bất thường tăng trưởng/bệnh chuyển hóa xương: Còi xương (do thiếu vitamin D/kháng vitamin D), còi xương do bệnh thận và các bệnh khác có thể gây mềm và biến dạng xương lan tỏa.
• Rối loạn khu trú ở sụn tăng trưởng: Bệnh Blount (Blount disease, rối loạn sụn tăng trưởng phía trong của xương chày) hoặc tổn thương sụn tiếp hợp do chấn thương hay nhiễm trùng có thể gây chân vòng kiềng tiến triển hoặc một bên.
• Có thể xảy ra do liền xương sai sau chấn thương hoặc gãy xương, biến dạng bẩm sinh, béo phì; ở người trưởng thành còn có thể do nhuyễn xương, viêm xương biến dạng, cường cận giáp và các nguyên nhân khác.
  Triệu chứng chính:
• Khi đứng, khoảng cách giữa hai đầu gối (giữa hai xương đùi hoặc giữa hai xương chày) tăng lên (trường hợp nhẹ vài cm, trường hợp nặng từ 7,5 cm trở lên, v.v.).
• Khi đi, trọng lượng dồn vào phía ngoài của cả hai bàn chân, dáng đi như vịt, các ngón chân hướng vào trong.
• Đau thường nhẹ ở giai đoạn đầu, nhưng khi tiến triển có thể xuất hiện đau mặt trong đầu gối, triệu chứng viêm khớp, đau thắt lưng hoặc bất thường dáng đi.
  Điểm chính trong chẩn đoán (tóm tắt):
• Bệnh sử: Tuổi khởi phát, có tiến triển hay không (tăng/giảm), đau, sốt hoặc triệu chứng toàn thân, tình trạng béo phì, tiền sử chấn thương hoặc phẫu thuật.
• Khám thực thể: Chiều dài hai chân, khoảng cách giữa hai đầu gối (ankle together, đo khoảng cách giữa hai lồi cầu), quan sát dáng đi.
• Chẩn đoán hình ảnh: Chụp X-quang toàn bộ chi dưới tư thế AP có chịu trọng lượng (standing) để đo trục chi dưới (trục cơ học) và các góc; khi cần có thể chụp MRI/CT.
• Xét nghiệm máu: Nếu nghi ngờ còi xương, thực hiện các xét nghiệm chuyển hóa xương như Ca, P, ALP, 25(OH)vitamin D.

Phương pháp điều trị

• Theo dõi (bảo tồn)
  • Chân vòng kiềng sinh lý (đặc biệt ở trẻ dưới 2 tuổi) và trường hợp nhẹ không tiến triển: theo dõi định kỳ (kiểm tra thay đổi theo quá trình tăng trưởng). Khuyến khích kiểm soát cân nặng và tư thế, hoạt động đúng cách.
• Nẹp chỉnh hình/vật lý trị liệu
  • Ở mức độ trung bình (mức trung gian trong phân loại theo khoảng cách giữa hai đầu gối), cân nhắc kéo giãn, tăng cường cơ và khi cần sử dụng nẹp chỉnh hình (nẹp điều chỉnh ở trẻ em trong một số giai đoạn tăng trưởng nhất định). Khuyến khích giảm cân nếu bị béo phì.
• Điều trị bằng thuốc (điều chỉnh bệnh nguyên nhân)
  • Nếu nguyên nhân là bệnh chuyển hóa xương như còi xương, ưu tiên điều trị nội khoa như bổ sung vitamin D và canxi. Sau khi điều trị bệnh nguyên nhân, đánh giá lại biến dạng cơ học.
• Điều trị phẫu thuật
  • Trẻ còn sụn tăng trưởng: Điều chỉnh tăng trưởng có hướng dẫn (hemiepiphysiodesis, guided growth) — tạm thời ức chế một phần sụn tăng trưởng (bằng nẹp hoặc ghim, v.v.) để chỉnh dần biến dạng. Phương pháp này có hiệu quả trong các biến dạng tiến triển như bệnh Blount.
  • Sau khi hoàn tất tăng trưởng (người trưởng thành hoặc đã kết thúc phát triển xương): Thực hiện phẫu thuật cắt xương chỉnh trục (osteotomy) để cắt bỏ và chỉnh biến dạng, sau đó cố định bằng nẹp kim loại, vít hoặc dụng cụ cố định ngoài. Có thể cân nhắc cố định ngoài (như Ilizarov, v.v.) khi có biến dạng phức tạp.
• Đánh giá thời điểm điều trị
  • Nhìn chung, cần đánh giá chuyên sâu nếu biến dạng vẫn tồn tại sau 2 tuổi, xảy ra một bên hoặc có tính tiến triển. Trong trường hợp nặng (khoảng cách giữa hai đầu gối lớn, dự kiến vẫn tồn tại sau khi tăng trưởng), cân nhắc chỉnh hình phẫu thuật vào thời điểm thích hợp.
    Lưu ý và tự chăm sóc
• Kiểm soát béo phì (giảm cân) để giảm tải cho khớp.
• Tránh các phương pháp dân gian như dùng băng để cố định chân một cách cưỡng ép.
• Nếu xuất hiện đau, tiến triển một bên, rối loạn dáng đi hoặc chậm phát triển, cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá ngay.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

Đồ dùng/thứ cần mang theo:

• Danh sách các thuốc và thực phẩm bổ sung đang dùng (bao gồm liều lượng và thời gian sử dụng).
• Kết quả xét nghiệm và hình ảnh liên quan trước đây (nếu có, file hoặc ảnh X-quang, MRI).
• Ghi lại thời điểm bắt đầu và diễn biến triệu chứng (có cải thiện/xấu đi hay không), tình trạng đau và đặc điểm cơn đau.
• Nếu có thể, ghi lại cân nặng và chiều cao gần đây (có biểu đồ tăng trưởng thì càng tốt), chụp ảnh/quay video dáng đi hoặc tư thế đứng.
• Tiền sử gia đình (biến dạng chi dưới tương tự, bệnh chuyển hóa hoặc nội tiết, v.v.).
  Các mục cần cung cấp/sắp xếp để trình bày với bác sĩ khi khám ngoại trú:
• Bắt đầu từ khi nào, một bên hay hai bên, tốc độ tiến triển (nhanh/chậm)
• Có đau hay không và ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày (rối loạn dáng đi, hạn chế vận động, v.v.)
• Đã điều trị trước đây hay chưa (nẹp chỉnh hình, vật lý trị liệu, phẫu thuật)

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• "Mức độ chân vòng kiềng hiện tại của tôi (hoặc của con tôi) là bao nhiêu, và chỉ cần theo dõi có được không?"
• "Các xét nghiệm được khuyến nghị (xét nghiệm máu, X-quang chịu trọng lượng, v.v.) và lý do thực hiện là gì?"
• "Khả năng nẹp chỉnh hình hoặc vật lý trị liệu có hiệu quả là bao nhiêu?"
• "Nếu được khuyến nghị phẫu thuật, hiệu quả dự kiến và nguy cơ (biến chứng) là gì?"
• "Trong sinh hoạt, tập luyện và kiểm soát cân nặng, có điểm nào đặc biệt cần lưu ý không?"

Ví dụ các câu hỏi tùy theo bệnh

• Liên quan đến trẻ em (khoảng 2 tuổi): "Chân vòng kiềng của con tôi vẫn tồn tại sau 2 tuổi. Cần thực hiện thêm những xét nghiệm nào để loại trừ bệnh Blount hoặc còi xương?"
• Khi cân nhắc phẫu thuật: "Nếu bác sĩ khuyến nghị phẫu thuật có thể ảnh hưởng đến sụn tăng trưởng (sụn tiếp hợp), chẳng hạn như hemiepiphysiodesis, bác sĩ có thể giải thích về thời điểm thực hiện và các tác dụng phụ lâu dài (như mất cân bằng tăng trưởng, v.v.) không?"