Sỏi amidan

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Sỏi amidan (tonsillolith) là những chất dạng nốt nhỏ màu trắng xám đến vàng, hình thành do các mảnh vụn thức ăn, mảnh biểu mô, vi khuẩn… tích tụ trong các hốc amidan (amidan khẩu cái), sau đó bị vôi hóa và kết tụ.
• Nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh: Khi các hốc amidan giãn rộng và biến dạng do viêm amidan mạn tính hoặc viêm tái diễn, các chất tồn dư dễ tích tụ; sự phát triển của vi khuẩn kỵ khí làm chúng khoáng hóa và hình thành sỏi. Vệ sinh răng miệng kém, tăng tiết dịch do chảy dịch mũi sau (viêm mũi, viêm xoang) là các yếu tố nguy cơ.
• Triệu chứng chính: Quan sát thấy dị vật màu vàng hoặc trắng trong miệng, hôi miệng, cảm giác vướng họng (cảm giác có đờm hoặc dị vật trong cổ họng), đau khi nuốt, đau tai (đau lan), ho và cảm giác buồn nôn. Phần lớn, vấn đề chủ yếu là khó chịu tại chỗ và mùi hôi.

Phương pháp điều trị

• Điều trị bảo tồn (không phẫu thuật)
  • Cải thiện vệ sinh răng miệng: Đánh răng sau khi ăn, súc miệng bằng dung dịch kháng khuẩn (ví dụ: loại có chứa chlorhexidine), uống nước thường xuyên.
  • Loại bỏ cơ học: Có thể lấy ra đơn giản bằng tăm bông, bàn chải kẽ răng hoặc máy tăm nước trong khoang miệng tại phòng khám ngoại trú hoặc tự lấy tại nhà (cần thận trọng).
  • Điều trị viêm và nhiễm trùng: Khi kèm theo viêm amidan, bác sĩ có thể kê kháng sinh phù hợp (tuân thủ chỉ định của bác sĩ).
  • Giảm đau và viêm: Thuốc giảm đau (NSAIDs, paracetamol…), súc miệng bằng nước muối ấm.
• Điều trị ngoại trú và can thiệp thủ thuật
  • Lấy sỏi chuyên môn tại khoa tai mũi họng: Lấy an toàn bằng hút, nạo bằng thìa nạo, kính hiển vi hoặc nội soi.
  • Làm phẳng bề mặt các hốc amidan (tạo hình amidan khẩu cái): Đốt và làm phẳng các hốc amidan bằng laser hoặc bạc nitrat nhằm giảm tái phát (tuy nhiên vẫn có khả năng tái phát).
• Điều trị phẫu thuật
  • Cắt amidan (tonsillectomy): Cân nhắc khi sỏi amidan tái phát nghiêm trọng hoặc viêm amidan xảy ra rất thường xuyên, gây suy giảm đáng kể chất lượng cuộc sống. Theo thông tin RAG, có mô tả rằng nên khuyến nghị cắt amidan nếu viêm amidan cần điều trị bằng kháng sinh từ 5–6 lần trở lên trong một năm hoặc tái phát từ 3 lần trở lên mỗi năm. (Lưu ý, các khuyến nghị được biết đến rộng rãi, chẳng hạn như tiêu chuẩn Paradise, có tiêu chí hơi khác đối với viêm amidan tái diễn, vì vậy cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị.)
  • Phẫu thuật được thực hiện dưới gây mê toàn thân; thông thường cần theo dõi khoảng 1 ngày. Trong thời gian hồi phục (khoảng 2 tuần), tránh thức ăn nóng hoặc cay và nên ăn thức ăn mềm như cháo nguội.
• Lưu ý và biến chứng
  • Khi tự lấy sỏi, việc thăm dò hoặc cạo quá mức có thể gây chảy máu, tổn thương mô amidan và làm nhiễm trùng nặng hơn. Nếu bị đau dữ dội, chảy máu, khó thở hoặc sốt cao, cần đến bệnh viện ngay.
  • Biến chứng của phẫu thuật cắt amidan: Chảy máu sau phẫu thuật (nguy cơ chính), đau, nhiễm trùng, hiếm khi có biến chứng liên quan đến gây mê.
• Tiên lượng: Phần lớn thuận lợi nhưng có khả năng tái phát. Triệu chứng chính là mùi hôi và cảm giác vướng; tình trạng sẽ cải thiện nhờ điều trị phù hợp và vệ sinh răng miệng.

Những điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng, nội dung cần ghi chép và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng nên mang theo
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm kháng sinh, thuốc chống đông, aspirin…) và thông tin về dị ứng thuốc
  • Tiền sử viêm amidan, sỏi amidan, phẫu thuật amidan; ghi chép tần suất nhiễm trùng gần đây (số đợt theo từng năm)
  • Ghi nhận nhiệt độ gần đây (có sốt hay không), tình trạng khó nuốt hoặc khó thở
  • Ảnh khoang miệng khi có triệu chứng (nếu nhìn thấy các hạt màu vàng, hãy chụp ảnh và cung cấp cho bác sĩ)
  • Nếu có kết quả kiểm tra răng miệng hoặc xoang gần đây (viêm xoang), hãy mang theo
• Những thay đổi triệu chứng cần thông báo cho bác sĩ khi khám ngoại trú (danh sách kiểm tra)
  • Mức độ hôi miệng (có ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày hay không)
  • Tần suất và mức độ của cảm giác vướng, đau (thang điểm đau)
  • Có hay không có chảy máu hoặc dịch mủ
  • Tình trạng hút thuốc, uống rượu; thói quen vệ sinh răng miệng (tần suất đánh răng, sử dụng nước súc miệng…)

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Trong trường hợp của tôi, sỏi amidan có khả năng tái phát thường xuyên đến mức nào?
• Chỉ cần lấy sỏi không phẫu thuật là đủ hay cần cân nhắc phẫu thuật (cắt amidan)?
• Các thuốc được khuyến nghị cho triệu chứng hiện tại và tác dụng phụ dự kiến là gì?
• Sau thủ thuật (như đốt bằng laser) hoặc cắt amidan, mức độ đau và thời gian hồi phục là bao lâu?
• Những cách chăm sóc an toàn có thể thực hiện tại nhà (cách tự lấy sỏi, loại dung dịch súc miệng…) là gì?

Ví dụ các câu hỏi tùy theo bệnh

• Tôi thường xuyên bị sỏi amidan; việc đốt các hốc amidan (crypt) hoặc tạo hình lại có thể ngăn ngừa tái phát đầy đủ không? (Bao gồm câu hỏi về thời gian duy trì hiệu quả và tác dụng phụ)
• Gần đây tôi bị chảy máu khi tự lấy sỏi. Trong trường hợp này có nên cân nhắc phẫu thuật cắt amidan không, hay ưu tiên phương pháp điều trị bảo tồn khác?

(Nếu cần, chúng tôi có thể tạo bản tóm tắt dưới dạng tài liệu để sử dụng khi đi khám ngoại trú dựa trên nội dung trên.)