Ung thư amidan

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Khối u ác tính phát sinh tại amidan khẩu cái (tonsil), trong đó loại mô học thường gặp nhất là ung thư biểu mô tế bào vảy (squamous cell carcinoma).
• Nguyên nhân/yếu tố nguy cơ chính:
  • Hút thuốc và uống rượu quá mức (tác động hiệp đồng).
  • Nhiễm virus papilloma ở người (HPV, đặc biệt là HPV‑16): hiện được biết đến là một nguyên nhân quan trọng của ung thư amidan; các khối u dương tính với HPV có tiên lượng tương đối tốt ở người không hút thuốc.
• Sinh lý bệnh: Các tế bào ác tính phát sinh tại amidan xâm lấn mô tại chỗ; do amidan có hệ thống mạch bạch huyết phong phú nên di căn hạch cổ thường gặp (khoảng 60–70% trường hợp được phát hiện di căn hạch cổ tại thời điểm chẩn đoán). Khi tiến triển, bệnh xâm lấn các cấu trúc lân cận (thành họng, xương hàm dưới, đường thở), gây khó nuốt, khó thở, v.v.
• Triệu chứng chính:
  • Đau họng (đau amidan), khó nuốt (chứng khó nuốt), cảm giác vướng dị vật, chảy máu miệng, đau lan lên tai (đau quy chiếu), sờ thấy khối u ở cổ (hạch bạch huyết), khó thở (khi khối u làm tắc đường thở).

Phương pháp điều trị

• Quy trình chẩn đoán (bắt buộc trước điều trị):
  • Chẩn đoán xác định bằng sinh thiết (sinh thiết vùng amidan).
  • Đánh giá giai đoạn: sử dụng CT/MRI, PET-CT, X‑quang ngực, siêu âm bụng, xạ hình xương toàn thân, v.v. để xác định di căn tại chỗ và di căn xa.
• Điều trị tại chỗ:
  • Phẫu thuật: cắt bỏ tổn thương (cắt một phần/toàn bộ amidan) và khi cần thực hiện phẫu thuật vét hạch cổ (loại bỏ hạch bạch huyết ở cổ). Cân nhắc tái tạo chức năng và thẩm mỹ vùng khuyết (chẳng hạn như vạt tự do). Các tổn thương giai đoạn sớm có thể được cắt bỏ bảo tồn chức năng qua đường miệng (cắt bằng laser qua đường miệng, TORS (phẫu thuật robot)).
  • Xạ trị (RT): có thể được sử dụng đơn độc như điều trị tại chỗ ban đầu; xạ trị bổ trợ sau phẫu thuật cũng được thực hiện.
• Điều trị toàn thân/phối hợp:
  • Hóa xạ trị đồng thời (Concurrent chemoradiation, CRT): được khuyến nghị cho giai đoạn tiến triển hoặc tổn thương nguy cơ cao (di căn hạch, tổn thương còn sót). Thuốc phối hợp tiêu chuẩn là cisplatin.
  • Bệnh tái phát/di căn: tùy theo chỉ định và tình trạng bệnh, có thể sử dụng thuốc chống ung thư, liệu pháp điều trị đích (ví dụ: thuốc điều trị đích EGFR), thuốc ức chế điểm kiểm soát miễn dịch (ví dụ: pembrolizumab, nivolumab).
• Phục hồi chức năng và quản lý sinh hoạt:
  • Phục hồi chức năng nuốt và phát âm (trị liệu ngôn ngữ), quản lý dinh dưỡng (cân nhắc nuôi ăn qua ống thông dạ dày khi sụt cân), chăm sóc vệ sinh răng miệng.
• Lưu ý:
  • Cấm hút thuốc và uống rượu trong và sau điều trị (làm giảm đáp ứng điều trị, tăng biến chứng).
  • Cần theo dõi và điều trị triệu chứng đối với các tác dụng phụ của xạ trị và thuốc chống ung thư (viêm niêm mạc, khô miệng, khó nuốt, phản ứng da, ức chế tủy xương, v.v.).
• Yếu tố tiên lượng:
  • Tình trạng dương tính với HPV (nhìn chung tiên lượng tốt hơn), giai đoạn bệnh (có hay không xâm lấn tại chỗ, di căn hạch, di căn xa), mức độ đáp ứng điều trị, v.v.

Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng cần chuẩn bị và hồ sơ xét nghiệm:
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và thực phẩm bổ sung), tiền sử dị ứng (đặc biệt là dị ứng thuốc).
  • Bản sao kết quả xét nghiệm trước đây (báo cáo sinh thiết, CT/MRI/PET, v.v.) nếu có thể, hồ sơ thay đổi cân nặng gần đây.
  • Tiền sử hút thuốc và uống rượu (thời gian, lượng), hoạt động tình dục và tình trạng tiêm vắc-xin HPV (nếu có thể).
  • Thời điểm bắt đầu triệu chứng, yếu tố làm nặng và yếu tố giúp cải thiện, tình trạng và tần suất khó nuốt, khó thở, chảy máu, đặc điểm và mức độ đau.
• Những nội dung cần cho bác sĩ xem khi khám ngoại trú:
  • Nhật ký triệu chứng (dạng thức ăn và số lần ăn khi bị khó nuốt), ảnh vùng cổ (khi có thay đổi về hình thức bên ngoài).

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• "Phân loại chi tiết giai đoạn bệnh của tôi như thế nào (đã xác định di căn đến đâu)?"
• "Lựa chọn điều trị đầu tay được khuyến nghị là gì, ưu nhược điểm và tác dụng phụ dự kiến của từng lựa chọn là gì?"
• "Trong sinh hoạt hằng ngày khi điều trị, tôi cần lưu ý những gì (ăn uống, chăm sóc răng miệng, tập thể dục, v.v.)?"
• "Khả năng xảy ra và phương pháp quản lý các biến chứng lâu dài sau điều trị (khó nuốt, thay đổi giọng nói, khô miệng, v.v.) là gì?"
• "Nếu bệnh tái phát, có những phương pháp điều trị bổ sung nào có thể sử dụng (thuốc, thử nghiệm lâm sàng, v.v.)?"

Ví dụ các câu hỏi tùy chỉnh theo bệnh

• "Kết quả xét nghiệm HPV (gen) của khối u như thế nào? Nếu dương tính với HPV, điều đó ảnh hưởng thế nào đến kế hoạch điều trị hoặc tiên lượng?"
• "Đã quan sát thấy di căn hạch cổ; bác sĩ khuyến nghị phối hợp phẫu thuật vét hạch cổ (neck dissection) và xạ trị như thế nào? Khả năng cần tái tạo sau phẫu thuật (chẳng hạn như vạt tự do) là bao nhiêu?"