1) Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Viêm tai giữa cấp là bệnh xảy ra khi tai giữa (phần tai giữa phía sau màng nhĩ) bị nhiễm vi khuẩn hoặc vi-rút, gây viêm cấp tính, đau và tràn dịch. Bệnh rất thường gặp ở trẻ em.
- Nguyên nhân và sinh lý bệnh: Nhiễm trùng đường hô hấp trên (như cảm lạnh) lan theo vòi nhĩ (ống Eustachian) đến tai giữa, hoặc do rối loạn chức năng vòi nhĩ khiến dịch tích tụ trong tai giữa, tạo điều kiện cho vi khuẩn phát triển. Ở trẻ nhỏ, vòi nhĩ ngắn và gần nằm ngang hơn nên dễ bị nhiễm trùng hơn.
- Triệu chứng chính: Đau tai (triệu chứng chính), cảm giác đầy hoặc nghẹt tai/giảm thính lực, sốt, đau đầu, dịch mủ hoặc dịch có máu chảy ra từ tai (khi thủng màng nhĩ), ù tai. Trẻ sơ sinh có thể quấy khóc nhiều, rối loạn giấc ngủ và bú.
2) Phương pháp điều trị và lưu ý
- Điều trị bằng thuốc
- Đầu tay: Kháng sinh đường uống (thông thường amoxicillin là tiêu chuẩn). Liều lượng và thời gian điều trị được quyết định tùy theo triệu chứng và độ tuổi ở cả người lớn và trẻ em (tiêu chuẩn là 5–10 ngày).
- Kiểm soát đau: Thuốc hạ sốt giảm đau như acetaminophen (Tylenol), ibuprofen (Brufen).
- Thủ thuật/phẫu thuật
- Trong trường hợp đau dữ dội, màng nhĩ phồng hoặc tràn dịch mủ nghiêm trọng, có thể thực hiện rạch màng nhĩ (myringotomy) ở người lớn để giảm đau và dẫn lưu.
- Nếu tình trạng tái phát nhiều lần hoặc viêm tai giữa có tràn dịch kéo dài dẫn đến giảm thính lực dai dẳng, có thể cân nhắc đặt ống thông khí (tympanostomy tube).
- Theo dõi (Watchful waiting)
- Nếu triệu chứng nhẹ và không có dấu hiệu biến chứng, có thể theo dõi trong 48–72 giờ ở một số nhóm tuổi (theo khuyến cáo), sau đó quyết định có dùng kháng sinh hay không. (Điều này thay đổi tùy theo độ tuổi, tình trạng một hay hai bên và mức độ nghiêm trọng của triệu chứng.)
- Điều trị hỗ trợ và chăm sóc sinh hoạt
- Uống đủ nước và nghỉ ngơi, kiểm soát sốt và đau. Rửa mũi hoặc thuốc xịt mũi được kê đơn có thể hỗ trợ, nhưng không khuyến cáo sử dụng thường quy thuốc thông mũi đường uống.
- Tránh thói quen cho trẻ ngậm bình sữa khi ngủ và tiếp xúc với khói thuốc thụ động vì đây là các yếu tố nguy cơ.
- Biến chứng và lưu ý
- Các biến chứng có thể xảy ra: Viêm tai giữa có tràn dịch (tiếp tục giảm thính lực), viêm tai giữa mạn tính, thủng màng nhĩ, viêm xương chũm (mastoiditis), hiếm gặp là các biến chứng nghiêm trọng như áp-xe não và viêm màng não.
- Trường hợp cần khám ngay: Đau dữ dội, sốt cao, dịch mủ chảy ra từ tai, sưng hoặc đỏ vùng phía sau tai, bất thường thần kinh (đau đầu tăng dần, buồn nôn, nôn, thay đổi ý thức), v.v.
3) Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng và thông tin cần chuẩn bị
- Danh sách các loại thuốc đang dùng (bao gồm cả thực phẩm bổ sung) và thông tin về dị ứng thuốc
- Ghi lại ngày bắt đầu và diễn biến triệu chứng (sốt, mức độ đau, có dịch chảy ra từ tai hay không, thay đổi thính lực, v.v.)
- Ghi chép nhiệt độ cơ thể (nếu có thể) và tiền sử viêm tai giữa trước đây (số lần, phương pháp điều trị)
- Đối với trẻ em, thông tin về việc đi nhà trẻ/trường mẫu giáo, thói quen bú (có sử dụng bình sữa hay không), và việc tiếp xúc với khói thuốc trong gia đình
- Nếu có hồ sơ khám tai mũi họng trước đây hoặc kết quả kiểm tra thính lực, hãy mang theo
- Thông tin quan trọng cần cho bác sĩ biết khi khám ngoại trú (ví dụ)
- Các triệu chứng bắt đầu từ khi nào? Có sốt không?
- Đã từng có dịch chảy ra từ tai chưa? Màu sắc như thế nào?
- Gần đây có bị nhiễm trùng đường hô hấp trên (cảm lạnh, viêm mũi, v.v.) không?
- Trước đây có thường xuyên bị viêm tai giữa không? Thính lực và sự phát triển thính giác có bất thường gì không?
4) Ví dụ về các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- “Tác dụng phụ của thuốc này là gì và cần lưu ý gì trong khi dùng thuốc?”
- “Sau điều trị, các triệu chứng sẽ thuyên giảm trong vòng bao nhiêu ngày? Nếu không thuyên giảm thì khi nào cần khám lại?”
- “Có cần kiểm tra thính lực không? Bác sĩ khuyến nghị kiểm tra vào thời điểm nào?”
- “Nếu bệnh tái phát nhiều lần thì cần điều trị bổ sung nào (phẫu thuật)?”
5) Ví dụ về các câu hỏi phù hợp với từng tình trạng bệnh
- Liên quan đến trẻ em: “Xét đến độ tuổi của trẻ và diễn biến bệnh, nên dùng kháng sinh ngay hay có thể tiếp tục theo dõi?”
- Liên quan đến tái phát/kéo dài: “Nếu viêm tai giữa có tràn dịch kéo dài từ bao nhiêu tuần trở lên thì nên cân nhắc đặt ống thông khí? Tiêu chuẩn xác định giảm thính lực là gì?”
(Khi xuất hiện dấu hiệu cấp cứu, khuyến cáo đến ngay phòng cấp cứu hoặc cơ sở khám bệnh: đau dữ dội, sốt cao kéo dài, triệu chứng thần kinh sọ, sưng vùng phía sau tai, v.v.)