Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Nguyên nhân và bệnh sinh: Sởi (Measles, rubeola) là bệnh truyền nhiễm cấp tính bắt đầu tại niêm mạc đường hô hấp do virus sởi (measles virus) gây ra. Bệnh lây truyền qua giọt bắn (dịch tiết đường hô hấp) và có khả năng lây nhiễm rất cao. Sau khi xâm nhập vào biểu mô đường hô hấp, virus lan ra toàn thân, gây các triệu chứng thời kỳ khởi phát và phát ban toàn thân.
- Thời kỳ ủ bệnh: Thông thường 10–14 ngày.
- Thời gian lây nhiễm: Có khả năng lây từ 1–2 ngày trước khi phát ban đến khoảng 4 ngày sau khi phát ban.
- Triệu chứng chính: Sốt cao (đôi khi trên 40°C), ho, sổ mũi, viêm kết mạc (mắt đỏ·nhạy cảm với ánh sáng), mệt mỏi toàn thân có thể kèm biến chứng, chán ăn, phù bạch huyết, ngứa da, các đốm Koplik đặc trưng trong miệng (những đốm trắng nhỏ), phát ban dạng sẩn ban đỏ (lan từ mặt → thân mình → các chi). Phát ban kéo dài trong vài ngày, sau đó biến mất qua quá trình chuyển sang màu nâu và bong tróc.
- Nguy cơ biến chứng: Viêm tai giữa, viêm phế quản, viêm phổi (do virus/do vi khuẩn), tiêu chảy, hiếm gặp là viêm não (nặng). Nguy cơ biến chứng cao hơn ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, người suy dinh dưỡng và người suy giảm miễn dịch.
Phương pháp điều trị
- Nguyên tắc cơ bản: Chủ yếu điều trị triệu chứng (hạ sốt·bù nước·dinh dưỡng·nghỉ ngơi). Không có thuốc điều trị đặc hiệu kháng virus.
- Thuốc và xử trí
- Thuốc hạ sốt: Dùng acetaminophen (hoặc ibuprofen khi cần) để giảm sốt và khó chịu. Chống chỉ định aspirin ở trẻ em (do nguy cơ hội chứng Reye).
- Bù dịch và điện giải: Khi mất nước·giảm ăn uống.
- Vitamin A: Theo khuyến cáo của WHO, bổ sung vitamin A cho trẻ em (đặc biệt tại các khu vực thiếu vitamin A hoặc trong trường hợp nặng) 1~2 lần có tác dụng giảm biến chứng và tỷ lệ tử vong.
- Globulin miễn dịch (IVIG hoặc IMIG): Nếu được sử dụng trong vòng 5–6 ngày sau phơi nhiễm, có thể phòng ngừa nhiễm bệnh hoặc làm giảm biểu hiện lâm sàng (đặc biệt cân nhắc ở các nhóm nguy cơ cao như người suy giảm miễn dịch, trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai).
- Vaccine (vaccine sống, MMR): Tiêm vaccine trong vòng 72 giờ sau phơi nhiễm có thể có tác dụng phòng bệnh trong một số trường hợp (dự phòng sau phơi nhiễm).
- Kháng sinh: Sử dụng kháng sinh theo chỉ định khi có biến chứng do vi khuẩn (viêm tai giữa·viêm phổi do vi khuẩn, v.v.).
- Chỉ định nhập viện: Khó thở, giảm oxy máu, thay đổi ý thức, biến chứng nặng (viêm phổi·viêm não) hoặc thuộc nhóm nguy cơ cao (trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ·phụ nữ mang thai·người suy giảm miễn dịch).
- Tiên lượng: Hầu hết bệnh nhân hồi phục và có miễn dịch suốt đời. Nguy cơ bệnh nặng·tử vong tăng ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, người suy dinh dưỡng và người suy giảm miễn dịch.
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)
- Đồ dùng/tài liệu cần chuẩn bị
- Ghi chép ngày khởi phát triệu chứng gần đây (ngày bắt đầu sốt, ngày bắt đầu phát ban) và diễn biến triệu chứng
- Tiền sử tiếp xúc·phơi nhiễm (ngày tiếp xúc với người nghi mắc hoặc đã được xác nhận mắc sởi)
- Hồ sơ tiêm chủng (có tiêm MMR hay không và thời điểm tiêm)
- Danh sách các thuốc đang dùng (đặc biệt là thuốc ức chế miễn dịch, v.v.)
- Tiền sử bệnh (suy giảm miễn dịch, bệnh mạn tính, tình trạng mang thai, v.v.) và kết quả xét nghiệm gần đây (nếu có)
- Thông tin liên quan đến sự tăng trưởng·tình trạng dinh dưỡng của trẻ
- Các vấn đề cốt lõi cần xác nhận khi khám ngoại trú (ví dụ câu hỏi)
- Các triệu chứng bắt đầu từ khi nào? (ngày bắt đầu sốt/ho/phát ban)
- Gần đây bạn có tiếp xúc với bệnh nhân sởi hoặc đi du lịch nước ngoài không?
- Bạn đã tiêm vaccine MMR (sởi·quai bị·rubella) chưa? Đã tiêm bao nhiêu mũi?
- Bạn có đang mang thai hoặc có khả năng mang thai không? (đối với phụ nữ)
- Bạn có tình trạng suy giảm miễn dịch (điều trị hóa chất, sử dụng steroid dài ngày, v.v.) không?
Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- Tác dụng phụ chính của thuốc này (dự kiến kê đơn) là gì? Cần lưu ý gì khi dùng thuốc?
- Nguy cơ xảy ra biến chứng (viêm phổi·viêm tai giữa·viêm não) ở mức nào, và khi xuất hiện triệu chứng nào thì cần đến khoa cấp cứu ngay?
- Cần bảo vệ·cách ly tại nhà trong bao lâu? Cách quản lý người thân·người sống cùng là gì?
- Có cần tiêm vaccine (tiêm chủng) không, và lịch tiêm tiếp theo như thế nào?
Ví dụ câu hỏi phù hợp theo từng đối tượng
- (Phụ nữ mang thai) Đã phơi nhiễm với sởi nhưng chưa tiêm vaccine hoặc không chắc chắn về lịch sử tiêm chủng, bệnh ảnh hưởng đến thai kỳ như thế nào và có khuyến nghị biện pháp bảo vệ nào (ví dụ: sử dụng globulin miễn dịch) không?
- (Người chăm sóc trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ) Khi trẻ phơi nhiễm trước thời điểm tiêm MMR theo khuyến cáo, nên tiêm ngay hay sử dụng globulin miễn dịch? Ngoài ra, tiêu chí đánh giá sự cần thiết phải nhập viện là gì?
Tóm tắt các lưu ý bổ sung
- Cách ly: Vì còn khả năng lây nhiễm ít nhất 4 ngày sau khi bắt đầu phát ban, khuyến cáo cách ly (tuân thủ hướng dẫn của cơ sở y tế/cơ quan y tế công cộng).
- Phòng ngừa: Có thể phòng ngừa bằng tiêm vaccine (MMR). Khi có dịch lưu hành tại địa phương, cân nhắc tiêm sớm hơn.
- Nhóm nguy cơ cao (trẻ sơ sinh, phụ nữ mang thai, người suy giảm miễn dịch) cần lập tức tham khảo ý kiến nhân viên y tế khi phơi nhiễm (cân nhắc sử dụng globulin miễn dịch).