Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
Suy sinh dục (hypogonadism) là tình trạng giảm tiết hormone sinh dục (như testosterone, estrogen) do bất thường ở trục kích thích tuyến sinh dục (vùng hạ đồi–tuyến yên–tuyến sinh dục) hoặc do suy giảm chức năng của chính buồng trứng·tinh hoàn.
- Sinh lý bệnh: Được chia thành nguyên phát (LH/FSH tăng do vấn đề ở tinh hoàn·buồng trứng) và thứ phát/trung ương (LH/FSH giảm hoặc bất thường do vấn đề ở vùng hạ đồi·tuyến yên). Các nguyên nhân khác gồm bất thường nội tiết khác như tuyến giáp·tuyến thượng thận, dị tật di truyền (Klinefelter, Turner), u tuyến yên, xạ trị, điều trị chống ung thư, nhiễm trùng·chấn thương, v.v.
- Triệu chứng chính:
- Nam giới: rối loạn cương dương, giảm ham muốn tình dục, giảm kích thước dương vật·tinh hoàn, giảm lông trên cơ thể (mặt·nách·mu), giảm sức cơ, mệt mỏi, vô sinh, giảm mật độ xương
- Nữ giới: vô kinh·kinh thưa·kinh nguyệt không đều, giảm lượng kinh, các triệu chứng giống mãn kinh (bốc hỏa·đổ mồ hôi), giảm ham muốn tình dục, thay đổi tuyến vú, vô sinh
- Nếu khởi phát trước tuổi vị thành niên: dậy thì muộn, chậm tăng trưởng và phát triển các đặc tính sinh dục thứ phát
- Khác: thay đổi tâm trạng, thiếu máu, tăng nguy cơ loãng xương·gãy xương, có thể xảy ra rối loạn chuyển hóa
Phương pháp điều trị
- Nguyên tắc: Điều trị theo nguyên nhân (điều chỉnh bệnh nguyên nhân → thay thế hormone khi cần)
- Điều trị bằng thuốc (liệu pháp thay thế hormone):
- Nam giới: liệu pháp thay thế testosterone (gel/dán qua da, tiêm bắp, dạng uống, v.v.) — cải thiện triệu chứng (chức năng tình dục, sức cơ, tâm trạng), cải thiện mật độ xương
- Nữ giới: estrogen ± progestin khi có triệu chứng mãn kinh và thiếu hụt hormone (cân nhắc tuổi và có hay không có tử cung)
- Điều trị vô sinh (khi muốn mang thai): nếu là suy sinh dục thứ phát (trung ương), dùng GnRH dạng xung hoặc gonadotropin người (hCG, FSH); khi tinh hoàn·buồng trứng bị tổn thương nguyên phát, cân nhắc kỹ thuật hỗ trợ sinh sản (IVF, v.v.)
- Phẫu thuật/thủ thuật: Khi nguyên nhân là u tuyến yên, phẫu thuật cắt bỏ u (như tiếp cận nội soi qua đường mũi–tuyến yên, v.v.), xạ trị khi cần
- Thanh thiếu niên: gây dậy thì từng bước bằng hormone sinh dục liều thấp (cân nhắc tăng trưởng·đóng sụn tăng trưởng)
- Quản lý lối sống: tập aerobic·tập sức mạnh thường xuyên, kiểm soát cân nặng, bỏ thuốc lá·hạn chế rượu, bổ sung canxi·vitamin D (phòng loãng xương), thực hiện xét nghiệm mật độ xương
- Theo dõi/lưu ý: Cần xét nghiệm hormone trong máu (LH, FSH, testosterone/estrogen), chức năng gan, lipid, hematocrit (đặc biệt khi điều trị testosterone ở nam giới) và PSA (nam giới trung niên·cao tuổi) trước·trong quá trình điều trị
- Chống chỉ định/lưu ý: Thận trọng với liệu pháp hormone nam·nữ khi có ung thư tuyến tiền liệt hoặc ung thư vú đang hoạt động; estrogen có thể làm tăng nguy cơ huyết khối
- Biến chứng: Nếu không điều trị, có thể xảy ra vô sinh, loãng xương·gãy xương, tăng nguy cơ hội chứng chuyển hóa·bệnh tim mạch, ảnh hưởng tâm lý xã hội (trầm cảm, rối loạn chức năng tình dục), v.v.
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm ví dụ câu hỏi)
Vật dụng và nội dung cần xác nhận
- Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn·không kê đơn·thực phẩm bổ sung) — đặc biệt cần lưu ý các thuốc ảnh hưởng đến hormone như steroid, progestin, thuốc chống loạn thần, thuốc kháng estrogen, v.v.
- Kết quả xét nghiệm trước đây (xét nghiệm hormone trong máu gần đây: LH, FSH, testosterone/estradiol, TSH, v.v.), hình ảnh học (MRI não, siêu âm tinh hoàn/buồng trứng), xét nghiệm nhiễm sắc thể (karyotype)
- Ghi lại thời điểm bắt đầu·diễn tiến của triệu chứng (ví dụ: thời điểm mất kinh, thời điểm bắt đầu giảm ham muốn, thay đổi khả năng cương, v.v.) và mức độ nghiêm trọng
- Thông tin liên quan đến tăng trưởng·dậy thì (nếu là thanh thiếu niên, mang theo biểu đồ tăng trưởng·tiền sử phát triển thể chất)
- Tiền sử mang thai·sinh con và mong muốn mang thai trong tương lai (kế hoạch bảo tồn khả năng sinh sản)
- Lối sống (hút thuốc·uống rượu·tập thể dục), tiền sử nghề nghiệp (phơi nhiễm bức xạ·chất độc)
Ví dụ câu hỏi cần chuẩn bị để hỏi khi khám ngoại trú (nội dung nên chủ động trao đổi với bác sĩ) - “Tôi sẽ cho bác sĩ xem các kết quả xét nghiệm gần đây (nồng độ hormone, MRI, v.v.).”
- “Nếu tôi muốn mang thai (hoặc bảo tồn tinh trùng·trứng), tôi có những lựa chọn nào?”
- “Các thuốc tôi đang dùng có thể làm thay đổi nồng độ hormone không?”
Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- Bác sĩ phỏng đoán nguyên nhân của tình trạng này là gì, và cần thực hiện thêm những xét nghiệm nào?
- Liệu pháp hormone được khuyến nghị là gì, và những lợi ích·tác dụng phụ dự kiến là gì?
- Thông thường mất bao lâu để triệu chứng cải thiện sau khi bắt đầu điều trị?
- Nếu muốn mang thai, bác sĩ khuyến nghị quy trình nào (bảo tồn khả năng sinh sản, kỹ thuật hỗ trợ sinh sản, v.v.)?
- Cần theo dõi những xét nghiệm nào về lâu dài (mật độ xương, chức năng tim mạch·gan, v.v.)?
Ví dụ câu hỏi tùy chỉnh theo bệnh
- Làm thế nào để phân biệt trường hợp của tôi là nguyên phát (vấn đề ở tinh hoàn/buồng trứng) hay thứ phát (vấn đề ở vùng hạ đồi·tuyến yên), và các lựa chọn điều trị (thay thế hormone so với cố gắng phục hồi khả năng sinh sản) khác nhau như thế nào theo nguyên nhân?
- Nếu hiện tại tôi muốn bảo tồn khả năng sinh sản (mang thai·sản xuất tinh trùng), những phương pháp nào có thể thực hiện và khả năng thành công ở mức nào? (Ví dụ: có nên đông lạnh tinh trùng, đông lạnh trứng, thụ tinh nhân tạo/thụ tinh trong ống nghiệm hay không)