Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Tình trạng màng ối bị vỡ trước khi bắt đầu chuyển dạ (co tử cung). Nếu xảy ra trước 37 tuần thai, tình trạng này được phân loại đặc biệt là “vỡ màng ối non (PPROM)”, làm tăng nguy cơ biến chứng ở trẻ sơ sinh và người mẹ.
- Sinh lý bệnh chính: Màng ối bị vỡ do liên quan đến nhiễm trùng và phản ứng viêm (nhiễm khuẩn → hoạt hóa các chất trung gian gây viêm và matrix metalloproteinase), cùng với sự suy yếu cấu trúc của tử cung và màng ối (stress oxy hóa, lão hóa tế bào, phân giải collagen, v.v.).
- Nguyên nhân/yếu tố nguy cơ thường gặp: nhiễm trùng âm đạo (chẳng hạn như viêm âm đạo do vi khuẩn), tiền sử PROM, đa thai, suy cổ tử cung, co tử cung sớm·giãn tử cung, hút thuốc, nhẹ cân·thiếu dinh dưỡng, chấn thương·thủ thuật xâm lấn (chẳng hạn như chọc ối).
- Triệu chứng: Dịch tiết âm đạo đột ngột ấm và loãng (dạng dịch), chất lỏng chảy ra nhiều cùng một lúc (“trào ra”), có mùi (mùi hôi khi nhiễm trùng). Co tử cung (chuyển dạ) có thể xảy ra trước hoặc sau khi chẩn đoán. Dấu hiệu nguy hiểm đối với thai nhi: giảm cử động thai, bất thường nhịp tim thai.
Phương pháp điều trị
- Nguyên tắc chẩn đoán: Tại bệnh viện, chẩn đoán xác định bằng khám mỏ vịt âm đạo vô khuẩn (quan sát pooling), xét nghiệm nitrazine (pH), xét nghiệm fern, xét nghiệm đặc hiệu (dựa trên IGFBP-1 hoặc PAMG-1 như AmniSure/ROM Plus), siêu âm (chỉ số nước ối AFI). Vì xét nghiệm nitrazine và fern có thể cho kết quả dương tính giả/âm tính giả, cần đánh giá kết hợp với tình trạng lâm sàng.
- Nguyên tắc xử trí (các tiêu chí chính là tuổi thai và có hay không có dấu hiệu nhiễm trùng)
- Từ 37 tuần trở lên (PROM đủ tháng): Thông thường khởi phát chuyển dạ để giảm nguy cơ nhiễm trùng (thường khuyến nghị khởi phát trong vòng 24 giờ). Việc dùng kháng sinh được quyết định tùy tình trạng từng người/tình trạng GBS.
- 34+0 đến 36+6 tuần: Có sự khác biệt tùy từng cơ sở và tình huống. Phần lớn lựa chọn giữa khởi phát chuyển dạ hoặc dùng kháng sinh·theo dõi. Tuân theo ý kiến của bác sĩ sản phụ khoa phụ trách.
- <34 tuần (PPROM sớm): Điều trị kỳ vọng (nhập viện theo dõi) + điều trị kéo dài thời gian tiềm ẩn (latency therapy)
- Kháng sinh (kháng sinh kéo dài thời gian tiềm ẩn): Nếu theo khuyến cáo của ACOG (ví dụ), dùng ampicillin IV + erythromycin trong 48 giờ, sau đó chuyển sang amoxicillin + erythromycin đường uống (tổng cộng 7 ngày); thuốc và liều dùng có thể khác nhau tùy khuyến cáo của từng cơ sở. Mục đích: trì hoãn sinh và giảm nguy cơ nhiễm trùng.
- Dùng betamethasone (hoặc dexamethasone) để thúc đẩy trưởng thành phổi thai nhi (thông thường khuyến nghị từ 24–34 tuần).
- Magnesium sulfate: Cân nhắc dùng khi dưới 32 tuần nhằm bảo vệ thần kinh (giảm nguy cơ xuất huyết não thất).
- Dự phòng GBS (liên cầu nhóm B): Nếu tình trạng GBS của người mẹ dương tính hoặc chưa được xét nghiệm, dùng kháng sinh khi sinh (chủ yếu là penicillin).
- Thuốc giảm co tử cung (tocolysis): Nhìn chung chống chỉ định sử dụng khi nghi ngờ nhiễm trùng. Có thể cân nhắc hạn chế trong thời gian ngắn (ví dụ: khoảng thời gian ngắn để dùng steroid).
- Lưu ý khi cấp cứu·khởi phát: Nếu nghi ngờ sa dây rốn (sa cuống rốn), cần sinh ngay (chẳng hạn như mổ lấy thai). Nếu nghi ngờ nhiễm trùng (dịch tiết có mùi hôi, sốt, nhịp tim thai tăng, tử cung ấn đau), cần cân nhắc sinh ngay và dùng kháng sinh phổ rộng.
- Điều trị bảo tồn·hỗ trợ khác: Nhập viện theo dõi, theo dõi dấu hiệu sinh tồn·thân nhiệt·xét nghiệm máu và thai nhi, hạn chế thăm khám kỹ thuật số trong âm đạo (tăng nguy cơ nhiễm trùng), kiêng quan hệ tình dục·không tắm bồn và các hướng dẫn sinh hoạt khác.
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm đồ cần chuẩn bị·ghi chép và ví dụ câu hỏi)
- Đồ cần chuẩn bị (mang theo khi đến bệnh viện)
- Danh sách tất cả thuốc·thực phẩm bổ sung đang dùng
- Kết quả các xét nghiệm liên quan đến thai kỳ (nếu có thể, mang theo phiếu kết quả)
- Ghi chép thay đổi cử động thai gần đây (thời điểm gần nhất nhận thấy giảm cử động thai)
- Thời điểm xuất hiện triệu chứng (thời gian bắt đầu chảy dịch), lượng (chảy nhiều một lần hay rỉ ít liên tục), màu sắc (trong·có máu·vàng xanh), có mùi hay không
- Ghi chép về sốt, đau bụng, thay đổi dịch tiết âm đạo và có chuyển dạ hay không
- Các mục tự kiểm tra trước khi đến khám (để có thể giải thích ngay với bác sĩ khi khám ngoại trú)
- Màng ối đã rỉ từ khi nào và theo hình thái như thế nào?
- Gần đây có sốt·ớn lạnh·đau bụng·giảm cử động thai không?
- Có kết quả xét nghiệm GBS không? (Nếu có, kết quả là gì?)
- Có tiền sử vỡ ối sớm·sinh non không?
- Nội dung cần nhân viên y tế kiểm tra khi khám
- Tuổi thai (tuổi thai chính xác), vị trí thai (có ngôi đầu hay không), hiện có co tử cung hay không
- Dấu hiệu nhiễm trùng (thân nhiệt người mẹ, xét nghiệm máu·CRP, v.v.), lượng nước ối (AFI trên siêu âm)
Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- “Điều trị được khuyến nghị ở tuổi thai hiện tại là gì? Có cần sinh ngay không, hay có thể theo dõi?”
- “Trong tình huống này, nguy cơ nhiễm trùng·biến chứng ở thai nhi ở mức nào?”
- “Kháng sinh·steroid sẽ dùng là thuốc gì và tác dụng phụ là gì?”
- “Trước khi sinh, cần chú ý điều gì khi ở nhà (hoạt động·ăn uống·đời sống tình dục, v.v.)?”
Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- (Nếu tuổi thai <34 tuần) “Bác sĩ có khuyến nghị dùng steroid và magnesium không? Sau khi dùng, có khả năng trì hoãn đến thời điểm sinh trong bao lâu?”
- (Nếu chưa rõ tình trạng GBS hoặc GBS dương tính) “Kháng sinh dự phòng GBS khi sinh sẽ bắt đầu từ khi nào và dùng thuốc gì? Việc xử trí sẽ thay đổi như thế nào nếu thời gian rỉ nước ối đã vượt quá 18 giờ?”
Tóm tắt lưu ý
- Khi nghi ngờ vỡ màng ối, hãy đến cơ sở y tế ngay lập tức. Trong khi chờ ở nhà, không đưa ngón tay·đồ vật vào âm đạo, không quan hệ tình dục·tắm bồn. Nếu sốt, dịch tiết có mùi hôi, giảm cử động thai, đau bụng dữ dội hoặc chảy máu, hãy đến phòng cấp cứu ngay lập tức.
Tiên lượng thay đổi đáng kể tùy theo tuổi thai và có hay không có nhiễm trùng; tuổi thai càng nhỏ thì nguy cơ biến chứng như hội chứng suy hô hấp ở trẻ sơ sinh, nhiễm trùng, xuất huyết đường ruột·não càng cao.