Chuyển dạ sinh non

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Tình trạng có nguy cơ sinh non khi từ 20 tuần thai trở lên đến trước 37 tuần, xuất hiện các cơn co tử cung đều đặn kèm theo xóa cổ tử cung (giảm chiều dài) hoặc mở cổ tử cung.
• Nguyên nhân chính·sinh lý bệnh: Đây là tình trạng đa yếu tố, không phải do một nguyên nhân đơn lẻ. Các cơ chế thường gặp gồm cổ tử cung yếu (hở eo tử cung), nhiễm trùng tử cung hoặc màng ối·nhau thai (phản ứng viêm), tử cung và nước ối bị căng quá mức, nhau bong non (chảy máu/tụ máu), chấn thương·phẫu thuật trước sinh, bệnh mạn tính của người mẹ (tăng huyết áp, bệnh thận, đái tháo đường, v.v.), tiền sử sinh non·đa thai·các yếu tố xã hội·hành vi (hút thuốc, sử dụng ma túy, thiếu dinh dưỡng, căng thẳng), v.v. Tình trạng viêm (đặc biệt là nhiễm trùng ngược dòng) thúc đẩy lão hóa sớm, phân giải chất nền ngoại bào và tăng prostaglandin, từ đó kích hoạt các cơn co và thay đổi cổ tử cung.
• Triệu chứng chính: Các cơn co tử cung đều đặn (khoảng cách giữa các cơn ngắn dần), cảm giác nặng hoặc đau vùng bụng dưới·xương chậu, đau thắt lưng dưới, tăng tiết dịch âm đạo hoặc tiết dịch có máu, vỡ màng ối (chảy dịch trong), cảm giác thai nhi tụt xuống. Về lâm sàng, siêu âm xác định cổ tử cung ngắn hoặc khám bằng mỏ vịt để kiểm tra rò rỉ nước ối, xét nghiệm fibronectin thai nhi (fFN), v.v. được dùng để hỗ trợ chẩn đoán.
• Dấu hiệu cấp cứu (cần đến cơ sở y tế ngay): Các cơn co đều đặn kéo dài với tần suất từ 4 lần trong 10 phút trở lên (hoặc từ 6 lần trong 1 giờ trở lên), rỉ hoặc chảy nước ối, chảy máu âm đạo liên tục, thai máy giảm, sốt (nghi nhiễm trùng).

Phương pháp điều trị

• Tổng quan: Mục tiêu là thúc đẩy sự trưởng thành phổi của thai nhi, trì hoãn chuyển dạ cấp tính (nếu có thể trì hoãn từ 48 giờ trở lên để chuyển tuyến, dùng steroid và chuẩn bị chăm sóc sơ sinh), đồng thời điều trị nguyên nhân (như nhiễm trùng).
• Điều trị bằng thuốc
  • Corticosteroid: Dùng betamethasone hoặc dexamethasone để giúp phổi thai nhi trưởng thành (thông thường được khuyến cáo trong khoảng từ 24 đến 34 tuần; hướng dẫn có thể khác nhau tùy cơ sở).
  • Thuốc giảm co (thuốc ức chế co tử cung): Được sử dụng tùy theo tình trạng lâm sàng. Các thuốc điển hình gồm nifedipine (thuốc chẹn kênh canxi), atosiban (thuốc đối kháng thụ thể oxytocin), thuốc chủ vận beta-adrenergic (được sử dụng ở một số quốc gia và có những hạn chế), indomethacin (NSAID, chỉ sử dụng ngắn hạn·hạn chế trong giai đoạn đầu và giữa thai kỳ), v.v. Các thuốc nêu trên có hiệu quả và đặc điểm tác dụng phụ khác nhau; cần xác nhận các chống chỉ định sử dụng (ví dụ: nhiễm trùng trong tử cung, tình trạng thai nhi kém, nhau bong non, chuyển dạ tiến triển không thể đảo ngược, v.v.).
  • Magnesium sulfate: Chủ yếu được dùng để bảo vệ thần kinh (giảm nguy cơ bại não) trước 32 tuần, thường là từ 24 đến dưới 32 tuần; việc sử dụng làm thuốc giảm co còn hạn chế.
  • Kháng sinh: Điều trị khi vỡ ối non trước chuyển dạ (PPROM) hoặc nghi ngờ nhiễm trùng (dựa trên lâm sàng hoặc kết quả xét nghiệm). Cân nhắc dùng kháng sinh để dự phòng GBS (liên cầu khuẩn nhóm B).
• Điều trị·thủ thuật cơ học
  • Khâu cổ tử cung (cerclage): Cân nhắc thực hiện dự phòng hoặc cấp cứu ở bệnh nhân được xác định hở eo tử cung. Thông thường không thực hiện trong cơn chuyển dạ sinh non cấp tính (chống chỉ định khi có nhiễm trùng·chuyển dạ đang tiến triển).
• Quản lý bổ sung
  • Theo dõi thai nhi và người mẹ (tim thai, tần suất co tử cung, dấu hiệu sinh tồn, dấu hiệu nhiễm trùng).
  • Nhập viện theo dõi khi cần thiết (kiểm soát cơn chuyển dạ, dùng thuốc, dùng steroid, theo dõi thai nhi).
  • Chuyển đến bác sĩ chuyên khoa: Nếu dự kiến sinh non, cân nhắc chuyển đến cơ sở có khả năng chăm sóc đặc biệt cho trẻ sơ sinh (đặc biệt khi thai dưới 32 tuần).
• Chống chỉ định/lưu ý
  • Chống chỉ định dùng thuốc giảm co: nhiễm trùng trong tử cung (chorioamnionitis), thai chết hoặc dị tật gây tử vong, cần sinh ngay vì lý do từ người mẹ·thai nhi (ví dụ: bệnh nặng của người mẹ, nhau bong non), nguy cơ chảy máu tiềm ẩn, v.v.
  • Theo dõi tác dụng phụ của thuốc (ví dụ: nifedipine→hạ huyết áp·đau đầu, magnesium→ức chế hô hấp·giảm phản xạ, thuốc chủ vận beta→đánh trống ngực·hạ kali máu, v.v.).

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng cần chuẩn bị
  • Danh sách các thuốc·thực phẩm bổ sung đang sử dụng (bao gồm liều lượng·thời gian dùng)
  • Tuổi thai (ngày dự sinh) và tiền sử sinh nở trước đây (bao gồm tiền sử sinh non)
  • Ghi chép các triệu chứng gần đây (thời gian·khoảng cách·cường độ các cơn co, đặc điểm·lượng dịch âm đạo, có chảy máu hay không, thay đổi cử động thai)
  • Kết quả xét nghiệm gần đây (siêu âm, xét nghiệm máu, xét nghiệm nước tiểu, v.v.) hoặc giấy chẩn đoán
• Các mục chính nhân viên y tế sẽ kiểm tra khi khám ngoại trú
  • Dấu hiệu sinh tồn (huyết áp·thân nhiệt·nhịp tim)
  • Tần suất và tính đều đặn của các cơn co tử cung (theo dõi hoặc bảng do bệnh nhân ghi lại)
  • Có vỡ màng ối hay không (xét nghiệm chuyên biệt hoặc khám bằng mỏ vịt)
  • Màu sắc·mùi của dịch âm đạo (có nghi ngờ nhiễm trùng hay không)
  • Đo chiều dài cổ tử cung bằng siêu âm (chiều dài cổ tử cung <25 mm làm tăng nguy cơ)
  • Kiểm tra nhịp tim·hoạt động của thai nhi
  • Cân nhắc xét nghiệm fFN (fetal fibronectin; hỗ trợ đánh giá khả năng sinh trong vòng 48 giờ; có giá trị dự đoán âm tính cao)
• Ví dụ câu hỏi trước khi khám ngoại trú (nội dung bệnh nhân hỏi nhân viên y tế)
  • "Với các triệu chứng hiện tại, tôi có cần nhập viện ngay không?"
  • "Chiều dài cổ tử cung đo được qua siêu âm có ý nghĩa gì?"
  • "Tôi cần làm thêm những xét nghiệm nào?"

Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• "Trong tình trạng này, bác sĩ sẽ điều trị như thế nào để trì hoãn việc sinh lâu nhất có thể? Hiệu quả dự kiến và tác dụng phụ là gì?"
• "Tôi có cần dùng steroid để giúp phổi thai nhi trưởng thành không? Khi nào sẽ dùng?"
• "Tiêu chí cần điều trị nội trú là gì, và tôi cần quản lý tình trạng này tại nhà như thế nào?"
• "Trong lần mang thai này, tôi có cần các biện pháp dự phòng (progesterone, hỗ trợ, v.v.) để ngăn tái phát không?"

Ví dụ câu hỏi phù hợp theo từng bệnh

• "Chiều dài cổ tử cung trên siêu âm là XX mm; chỉ số này có nguy hiểm ở tuổi thai hiện tại không? Tôi có cần điều trị ngay không?"
• "Nếu màng ối đã vỡ (tiết dịch giống nước), loại kháng sinh và phương pháp xử trí nào được khuyến nghị, và tôi có bắt buộc phải nhập viện không?"