Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Nhóm khối u ác tính phát sinh từ cơ hoặc mô liên kết (mô đệm) của tử cung, chủ yếu xuất hiện ở thân tử cung (thân). Các тип mô bệnh học chính gồm u cơ trơn tử cung (leiomyosarcoma), carcinosarcoma (carcinosarcoma, malignant mixed Müllerian tumor), sarcoma mô đệm nội mạc tử cung (endometrial stromal sarcoma), sarcoma không biệt hóa (undifferentiated sarcoma) và các тип khác.
- Nguyên nhân·yếu tố nguy cơ: Nguyên nhân chính xác chưa được xác định, nhưng tuổi cao, béo phì, chưa từng sinh con (chưa sinh), tiền sử xạ trị vùng chậu có liên quan đến nguy cơ mắc bệnh tăng.
- Sinh lý bệnh: Khối u bắt nguồn từ lớp cơ hoặc mô đệm của tử cung, gây xâm lấn tại chỗ và di căn. Di căn theo đường máu tương đối thường gặp, có xu hướng di căn đến phổi và khoang phúc mạc (các cơ quan trong ổ bụng), còn di căn hạch bạch huyết khác nhau tùy тип bệnh.
- Triệu chứng chính: Chảy máu âm đạo bất thường (bao gồm chảy máu sau mãn kinh), đau hoặc cảm giác đè nặng ở vùng chậu·bụng, tử cung (vùng chậu) tăng kích thước nhanh chóng hoặc cảm giác có khối. Một số trường hợp không có triệu chứng và được phát hiện tình cờ.
- Giai đoạn (phân loại lâm sàng): Giai đoạn 1 (khu trú trong tử cung) → Giai đoạn 2 (lan đến cổ tử cung) → Giai đoạn 3 (lan ra ngoài tử cung nhưng vẫn giới hạn trong vùng chậu) → Giai đoạn 4 (xâm lấn bàng quang·trực tràng hoặc di căn xa).
Phương pháp điều trị và lưu ý
- Điều trị tiêu chuẩn
- Phẫu thuật: Ở giai đoạn sớm, điều trị cơ bản là cắt toàn bộ tử cung (total hysterectomy) và cắt hai phần phụ (bilateral salpingo-oophorectomy); khi cần thiết sẽ thực hiện vét hạch bạch huyết vùng chậu.
- Xạ trị: Có thể cân nhắc xạ trị bổ trợ để giảm nguy cơ tái phát tại chỗ (tùy giai đoạn và тип mô bệnh học).
- Hóa trị: Được sử dụng để giảm nguy cơ tái phát toàn thân hoặc trong bệnh tiến triển/di căn. Trong sarcoma tử cung, các thuốc như doxorubicin, ifosfamide, gemcitabine+docetaxel được sử dụng; đối với carcinosarcoma, đôi khi áp dụng các phác đồ thuộc nhóm điều trị ung thư nội mạc tử cung như carboplatin+paclitaxel (carbo/paclitaxel).
- Trường hợp di căn/không thể điều trị triệt để: Chủ yếu điều trị toàn thân bằng hóa trị, cân nhắc xạ trị hoặc thủ thuật nhằm giảm nhẹ triệu chứng (ví dụ: điều trị tại chỗ trong trường hợp di căn phổi).
- Điều trị bổ trợ/quản lý
- Theo dõi định kỳ, bao gồm hình ảnh học trước và sau điều trị (CT/MRI, hình ảnh ngực) và các dấu ấn khối u trong máu (như CA125).
- Trong trường hợp dương tính với thụ thể hormone (một số sarcoma mô đệm nội mạc tử cung), điều trị hormone (ví dụ: thuốc ức chế aromatase) có thể hữu ích.
- Lưu ý/biến chứng
- Tỷ lệ tái phát cao: Ngay cả ở giai đoạn 1, khoảng 50% trường hợp tái phát; ở giai đoạn 2–4, tỷ lệ tái phát có thể cao hơn (khác nhau tùy tài liệu). Tái phát chủ yếu xảy ra ở khoang phúc mạc và phổi.
- Có thể xảy ra các tác dụng phụ thường gặp của phẫu thuật·hóa trị·xạ trị (độc tính trên hệ tạo máu, nhiễm trùng, suy giảm chức năng cơ quan, độc tính trên phổi·tim và các tác dụng khác).
- Bảo tồn khả năng sinh sản: Trong hầu hết trường hợp cần điều trị triệt căn (cắt tử cung), vì vậy nếu có mong muốn mang thai, cần trao đổi với bác sĩ chuyên khoa trước khi điều trị.
- Chăm sóc sau điều trị: Khi xuất hiện dấu hiệu chảy máu·nhiễm trùng·huyết khối (đau ngực·khó thở·sưng chân), cần đến ngay cơ sở y tế.
Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng nên mang theo
- Danh sách các thuốc đang sử dụng (bao gồm thuốc kê đơn·thuốc không kê đơn·thuốc đông y·thực phẩm bổ sung)
- Kết quả phẫu thuật và giải phẫu bệnh (sinh thiết) trước đây, bản sao kết quả các lần chụp trước (siêu âm vùng chậu, CT, MRI, X-quang ngực và các xét nghiệm khác)
- Nhật ký kinh nguyệt·chảy máu (bắt đầu từ khi nào, tần suất·đặc điểm, triệu chứng kèm theo), nhật ký đau (vị trí·mức độ·tần suất)
- Thông tin về việc từng xạ trị vùng chậu hay chưa, thông tin dị ứng, mong muốn mang thai
- Các nội dung chính cần xác nhận khi khám ngoại trú (ví dụ câu hỏi)
- Thời điểm bắt đầu triệu chứng và diễn biến thay đổi (đặc điểm chảy máu, tính chất cơn đau)
- Gần đây tử cung (vùng chậu) có thay đổi kích thước hay không (cảm giác chướng bụng, có khối)
- Chẩn đoán trước đây (đã từng được chẩn đoán u xơ tử cung hay chưa) và tiền sử điều trị
- Tiền sử gia đình (bao gồm ung thư phụ khoa), thói quen sinh hoạt như hút thuốc·uống rượu
Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- Bệnh của tôi đang ở giai đoạn nào, mục tiêu điều trị theo giai đoạn (chữa khỏi·giảm nhẹ) là gì?
- Phạm vi phẫu thuật được khuyến nghị và nhu cầu điều trị bổ trợ sau phẫu thuật (xạ trị·hóa trị) được quyết định như thế nào?
- Các tác dụng phụ dự kiến của điều trị và cách giảm thiểu chúng là gì?
- Khả năng tái phát và lịch kiểm tra theo dõi (tần suất·phương pháp) được thực hiện như thế nào?
- Điều trị ảnh hưởng thế nào đến khả năng sinh sản (mang thai), và có khả năng bảo tồn hay không?
Ví dụ các câu hỏi tùy theo bệnh
- Chiến lược hóa trị hoặc xạ trị được khuyến nghị thay đổi như thế nào tùy theo kết quả sinh thiết (báo cáo giải phẫu bệnh)? (Ví dụ: u cơ trơn tử cung so với sarcoma mô đệm nội mạc tử cung so với carcinosarcoma)
- Nếu có di căn phổi hoặc ổ bụng, hoặc bệnh tái phát, các phương pháp điều trị tại chỗ (phẫu thuật·xạ trị·thủ thuật) nào có thể được lựa chọn và hiệu quả kỳ vọng là gì?
(Hướng dẫn bổ sung) Sinh thiết và xét nghiệm hình ảnh là bắt buộc để xác nhận chẩn đoán, và kế hoạch điều trị thay đổi tùy theo giai đoạn và тип mô bệnh học. Trước và sau điều trị, việc trao đổi với bác sĩ chuyên khoa ung thư phụ khoa (gynecologic oncologist) để xây dựng chiến lược điều trị cá thể hóa là rất quan trọng.