Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Sa tử cung (uterine prolapse) là tình trạng một phần hoặc toàn bộ tử cung sa xuống do các mô nâng đỡ vùng chậu (cơ sàn chậu, dây chằng tử cung–cùng, dây chằng tử cung–tử cung, v.v.) bị suy yếu, khiến tử cung nhô ra qua âm đạo hoặc đẩy thành âm đạo phồng xuống.
- Sinh lý bệnh: Bệnh xảy ra do cơ nâng hậu môn (cơ sàn chậu) bị tổn thương hoặc dây chằng bị giãn, khiến chúng không thể nâng đỡ tử cung và thành âm đạo. Các yếu tố nguy cơ gồm mang thai và sinh nở nhiều lần, sinh khó, ho mạn tính, táo bón mạn tính, béo phì, lão hóa và tiền sử gia đình.
- Triệu chứng chính:
- Cảm giác có khối ở bên trong hoặc bên ngoài âm đạo, hoặc cảm giác như “đang ngồi trên một quả trứng”, cảm giác có vật sa ra ngoài âm đạo
- Cảm giác đè nặng hoặc nặng tức vùng chậu, bụng dưới (đặc biệt nặng hơn khi đứng lâu hoặc vào buổi chiều)
- Rối loạn tiểu tiện: tiểu nhiều lần, buồn tiểu gấp, tiểu không tự chủ, khó tiểu, bí tiểu (không thể thải nước tiểu)
- Rối loạn đại tiện: khó đại tiện, táo bón
- Đau khi quan hệ tình dục hoặc khó chịu khi quan hệ tình dục
- Một số trường hợp không có triệu chứng
- Điểm chẩn đoán: Có thể xác định mức độ sa bằng khám phụ khoa (khám vùng chậu) và phân loại theo POP-Q (phân độ sa cơ quan vùng chậu), v.v.; nếu kèm tiểu không tự chủ, có thể thực hiện xét nghiệm niệu động học hoặc kiểm tra lượng nước tiểu tồn lưu, v.v.
Phương pháp điều trị
- Điều trị không phẫu thuật
- Bài tập tăng cường cơ sàn chậu (bài tập Kegel): Giúp giảm triệu chứng và làm chậm tiến triển bệnh. Cần thực hiện đều đặn.
- Đặt vòng nâng (pessary): Dụng cụ đặt trong âm đạo để nâng đỡ tử cung và thành âm đạo. Hữu ích đối với người cao tuổi, người không muốn phẫu thuật hoặc để kiểm soát triệu chứng trước phẫu thuật. Cần được chăm sóc định kỳ (tháo ra và vệ sinh).
- Estrogen tại chỗ (thuốc bôi âm đạo): Nếu có teo âm đạo sau mãn kinh, có thể giúp cải thiện tình trạng mô âm đạo và tăng khả năng thích ứng với vòng nâng (sử dụng theo chỉ định của bác sĩ).
- Điều trị phẫu thuật
- Cắt tử cung qua đường âm đạo (vaginal hysterectomy) và tạo hình thành âm đạo (anterior/posterior colporrhaphy)
- Nếu muốn bảo tồn tử cung, có thể thực hiện cố định tử cung qua đường âm đạo hoặc cố định tử cung bằng nội soi ổ bụng/mổ mở (ví dụ: sacrocolpopexy)
- Ở người cao tuổi không còn quan hệ tình dục, có thể cân nhắc phẫu thuật bít âm đạo (colpocleisis)
- Sử dụng lưới tổng hợp tăng cường: Được sử dụng trong một số kỹ thuật, nhưng do lo ngại về biến chứng lâu dài (thủng, đau, phản ứng với dị vật), cần đánh giá nguy cơ và lợi ích đối với từng bệnh nhân
- Thuốc: Không có thuốc đặc hiệu để điều trị tình trạng sa tử cung. Khi đau hoặc nhiễm trùng, có thể điều trị triệu chứng (như dùng thuốc kháng sinh).
- Chăm sóc sinh hoạt và lưu ý
- Hạn chế các hoạt động làm tăng áp lực vùng bụng dưới như nâng vật nặng, đứng lâu hoặc ngồi xổm trong thời gian dài
- Điều trị ho mạn tính và táo bón, kiểm soát cân nặng
- Khi sử dụng vòng nâng, cần khám định kỳ (kiểm tra nhiễm trùng và loét)
- Khi cấp cứu: Nếu đau dữ dội, chảy máu nhiều, không thể tiểu tiện (bí tiểu), hoặc vùng sa bị đổi màu cấp tính hay nghi ngờ hoại tử, cần đến khám cấp cứu ngay lập tức.
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng và thông tin cần chuẩn bị
- Danh sách các thuốc đang dùng (thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và thực phẩm bổ sung)
- Hồ sơ về các phẫu thuật phụ khoa trước đây hoặc tiền sử sinh nở (số lần sinh, có sinh khó hay không)
- Ghi chép thời điểm xuất hiện và thay đổi của các triệu chứng gần đây (có thể chụp ảnh hoặc ghi chú triệu chứng)
- Ghi chú về thói quen tiểu tiện và đại tiện (tần suất, cảm giác còn nước tiểu, có tiểu không tự chủ hay không)
- Thay đổi cân nặng, tình trạng hút thuốc, tiền sử ho mạn tính và táo bón
- Những thứ cần cho bác sĩ xem khi khám ngoại trú
- Danh sách thuốc đang dùng, kết quả các xét nghiệm trước đây (siêu âm, xét nghiệm nước tiểu), nếu có
- Câu hỏi ví dụ (các mục để bệnh nhân tự kiểm tra)
- Các triệu chứng bắt đầu từ khi nào và bắt đầu như thế nào? (thay đổi theo từng thời điểm trong ngày)
- Triệu chứng nặng hơn ở tư thế nào?
- Có cảm thấy khó chịu trong đời sống tình dục không?
Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- Mức độ nghiêm trọng (phân độ) của bệnh này là như thế nào? Có nhất thiết phải điều trị không?
- Có thể cải thiện bằng điều trị không phẫu thuật (vòng nâng, bài tập Kegel) không? Tỷ lệ thành công khoảng bao nhiêu?
- Nếu bác sĩ khuyến nghị phẫu thuật, kỹ thuật nào phù hợp và thời gian hồi phục cũng như các biến chứng có thể gặp là gì?
- Nguy cơ tái phát sau phẫu thuật ở mức nào và nếu tái phát thì có những lựa chọn điều trị bổ sung nào?
- Vai trò và tác dụng phụ của thuốc (như estrogen tại chỗ) là gì?
Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- Nếu cân nhắc sử dụng vòng nâng:
- “Loại vòng nâng nào phù hợp với tôi, và tôi cần chăm sóc, thay vòng bao lâu một lần?”
- “Nếu vòng nâng không kiểm soát đầy đủ các triệu chứng, bước điều trị tiếp theo là gì?”
- Nếu cân nhắc phẫu thuật:
- “Xét đến tuổi, tiền sử sinh nở và tình trạng đời sống tình dục của tôi, giữa phẫu thuật bảo tồn tử cung và cắt tử cung thì phương án nào được khuyến nghị hơn? Ưu điểm và nhược điểm của từng phương án là gì?”
(Tham khảo: Việc lựa chọn phương pháp điều trị cần được quyết định sau khi trao đổi với bác sĩ phụ trách, dựa trên đánh giá tổng thể về mức độ triệu chứng, tuổi, nguyện vọng, bệnh đồng mắc và kế hoạch mang thai trong tương lai của bệnh nhân.)