Loạn sản cổ tử cung

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Loạn sản cổ tử cung (Cervical dysplasia) là tình trạng các tế bào biểu mô trên bề mặt cổ tử cung biến đổi bất thường; đây là tổn thương tiền ung thư (CIN: cervical intraepithelial neoplasia) có thể tiến triển thành ung thư cổ tử cung. Mức độ được phân loại từ CIN1 (nhẹ) → CIN2 (trung bình) → CIN3 (nặng/giai đoạn trước ung thư biểu mô tại chỗ).
• Nguyên nhân và bệnh sinh: Nguyên nhân chính là nhiễm vi-rút u nhú ở người nguy cơ cao (HPV), đặc biệt là HPV 16, 18. Oncoprotein (E6, E7) của HPV ức chế các protein điều hòa chu kỳ tế bào (p53, Rb), gây tăng sinh tế bào bất thường và dần dần có thể chuyển thành ung thư. Yếu tố nguy cơ: quan hệ tình dục sớm, nhiều bạn tình, hút thuốc, suy giảm miễn dịch (ví dụ: HIV), hút thuốc kéo dài, v.v.
• Triệu chứng chính: Phần lớn không có triệu chứng. Hiếm khi có chảy máu âm đạo bất thường (chảy máu sau quan hệ tình dục, chảy máu giữa các kỳ kinh), tiết dịch âm đạo bất thường; đau không thường gặp.
• Các xét nghiệm chẩn đoán (tóm tắt): xét nghiệm tế bào cổ tử cung (Pap smear), xét nghiệm phát hiện HPV (HPV DNA/RNA); khi có dấu hiệu bất thường, soi cổ tử cung và sinh thiết có định hướng (xét nghiệm mô bệnh học), khi cần có thể nạo ống cổ tử cung (endocervical curettage).

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc chung: Quyết định dựa trên mức độ tổn thương (CIN1/2/3), tuổi của người bệnh (có cần bảo tồn khả năng sinh sản hay không), tình trạng mang thai, cũng như khả năng tuân thủ việc xét nghiệm và điều trị.
• Theo dõi bảo tồn
  • CIN1 (nhẹ): Thông thường theo dõi diễn tiến bằng xét nghiệm tế bào và/hoặc xét nghiệm HPV mỗi 6–12 tháng (nhiều trường hợp tự khỏi). Nếu kéo dài trong vòng 2 năm, cân nhắc điều trị.
  • CIN2 (một số trường hợp): Có thể cân nhắc theo dõi nếu người bệnh dưới 25 tuổi hoặc muốn bảo tồn khả năng sinh sản và có thể tái khám theo dõi.
• Điều trị thủ thuật và phẫu thuật
  • Phẫu thuật cắt bỏ (phương pháp chính được khuyến nghị): LEEP (Loop electrosurgical excision procedure, thủ thuật cắt bỏ bằng vòng điện), cắt chóp bằng dao lạnh (cold-knife conization) — có thể vừa xác nhận mô bệnh học vừa điều trị.
  • Điều trị đốt (không cắt bỏ): áp lạnh (cryotherapy), đốt laser, v.v. — có thể được lựa chọn khi tổn thương chỉ khu trú ở bề mặt và không xâm lấn vào ống cổ tử cung.
  • Khi có tổn thương nặng (CIN3) hoặc nghi ngờ ung thư xâm lấn: Sau khi đánh giá bổ sung phù hợp (sinh thiết, chẩn đoán hình ảnh), có thể thực hiện khoét chóp hoặc cắt tử cung, v.v.
• Thuốc: Chưa có thuốc kháng vi-rút được thiết lập để điều trị. Khuyến nghị tiêm vắc-xin HPV để phòng ngừa nhiễm HPV (không nhằm mục đích điều trị). Khi kèm theo nhiễm trùng/viêm, điều trị bằng kháng sinh phù hợp. Khuyến nghị cai thuốc lá.
• Theo dõi sau điều trị: Thông thường thực hiện xét nghiệm tế bào cổ tử cung kết hợp xét nghiệm HPV (đồng xét nghiệm) vào 12 tháng sau thủ thuật. Nếu kết quả âm tính, có thể xét nghiệm lại vào tháng thứ 24 rồi chuyển sang xét nghiệm định kỳ. Nếu kết quả dương tính hoặc có dấu hiệu bất thường, cần được đánh giá lại bởi chuyên khoa.
• Lưu ý về thai kỳ và khả năng sinh sản: Trong thời kỳ mang thai, nếu có thể thì trì hoãn điều trị (đặc biệt đối với tổn thương không xâm lấn); nếu cần cắt bỏ, quyết định dựa trên đánh giá lâm sàng. Sau cắt chóp, nguy cơ chuyển dạ sớm/sinh non do suy giảm chức năng cổ tử cung có thể tăng (tỷ lệ thuận với độ sâu cắt bỏ).
• Biến chứng và điểm cần lưu ý: chảy máu, nhiễm trùng, hẹp ống cổ tử cung, tái phát, tăng nguy cơ sinh non và sinh trẻ nhẹ cân sau cắt chóp. Khuyến nghị cai thuốc lá trước và sau điều trị, quan hệ tình dục an toàn và tiêm vắc-xin HPV (nếu phù hợp với độ tuổi).

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Tài liệu/thông tin cần mang theo:
  • Danh sách các thuốc đang dùng (thuốc nội tiết, thuốc chống đông, thuốc ức chế miễn dịch, v.v.) và hồ sơ dị ứng
  • Hồ sơ và phiếu kết quả Pap smear, xét nghiệm HPV, soi cổ tử cung, sinh thiết và phẫu thuật trước đây (nếu có, kèm ảnh chụp)
  • Ngày bắt đầu kỳ kinh gần đây nhất, tiền sử hoạt động tình dục (thời điểm quan hệ tình dục gần đây nhất), khả năng mang thai/tình trạng mang thai
  • Tiền sử hút thuốc, thông tin về bệnh mạn tính (có suy giảm miễn dịch hay không, HIV, v.v.)
• Ghi chép trước các triệu chứng để chuẩn bị khi khám ngoại trú:
  • Chảy máu (xảy ra khi nào, bắt đầu từ bao giờ, tần suất, có liên quan đến quan hệ tình dục hay không), dịch tiết âm đạo (màu sắc, mùi), có đau hay không
• Ví dụ về các câu hỏi nên tự ghi chú khi đi khám (dùng để ghi chép cá nhân đơn giản):
  • Những thay đổi trong kết quả xét nghiệm gần đây (ví dụ: thay đổi mức độ so với trước đây)
  • Kế hoạch mang thai trong tương lai và khuyến nghị liên quan

Ví dụ về các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• "Kết quả xét nghiệm thuộc mức độ nào (CIN1/2/3) và điều đó có ý nghĩa gì?"
• "Ưu và nhược điểm của các lựa chọn điều trị được khuyến nghị (theo dõi so với cắt bỏ so với đốt) là gì?"
• "Nguy cơ tái phát sau điều trị và khoảng cách giữa các lần xét nghiệm theo dõi là như thế nào?"
• "Điều trị sẽ ảnh hưởng đến việc mang thai trong tương lai ở mức độ nào?"
• "Tiêm vắc-xin HPV vào thời điểm này có còn hữu ích không?"

Ví dụ về các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• "Dựa trên kết quả xét nghiệm hiện tại (tế bào học, HPV, sinh thiết), việc chỉ theo dõi có an toàn không; nếu theo dõi thì cần thực hiện xét nghiệm nào và với khoảng cách bao nhiêu tháng?"
• "Sau LEEP (hoặc cắt chóp), khi mang thai có khuyến nghị biện pháp bổ sung nào để giảm nguy cơ chuyển dạ sớm/sinh non (ví dụ: khâu vòng cổ tử cung) không?"